به تازگی تعدادی از مکانهای ثبتشده در «یونسکو» خواهان حذف از این فهرست جهانی شدهاند. اما ماجرا چیست؟
ایران ویو۲۴-اجتماعی
«یونسکو» وقتی مکانهایی را که دارای ارزش جهانی هستند، به رسمیت میشناسد، آن مکانهای کمتر شناختهشده میتوانند به شهرت جهانی برسند. پس چه اتفاقی میافتد که برخی از آن مکانها، که با فرایندی گاه دشوار وارد فهرست جهانی یونسکو شدهاند، اینک خواهان حذف و یا خروج از آن هستند؟
روستای کوچک «ولکولینک» (Vlkolínec)، واقع در کوههای مرکزی اسلواکی، یک دهکده قرون وسطایی تمام و کمال با خانههایی است که تعدادشان از جمعیت ساکن در دهکده بیشتر است. حدود ۲۰ ساکن تماموقت این دهکده در ۴۵ کلبه افسانهای زندگی میکنند که با رنگهای روشن رنگآمیزی شدهاند و در اطراف یک برج ناقوس متعلق به قرن هجدهم میلادی واقع شدهاند.
«بیبیسی» نوشت، به دلیل معماری متمایز «ولکولینک»، این سکونتگاه که به طرز قابل توجهی بکر است، در سال ۱۹۹۳ توسط «سازمان ملل» به عنوان میراث جهانی ثبت جهانی شد. از آن زمان تاکنون سالانه بیش از ۱۰۰ هزار بازدیدکننده روانه این منطقه شدهاند. اخیراً، برخی از مردم محلی این مسئله را مطرح کردهاند که ثبت جهانی شدن در یونسکو و گردشگری مرتبط با آن، مشکلات بیشتری نسبت به ارزش آن ایجاد کرده است و میخواهند که روستا از فهرست یونسکو خارج شود.
براساس گزارش ایسنا، حدود ۷,۰۰۰ کیلومتر آن طرفتر، در تانزانیا، «اتحادیه همبستگی بینالمللی ماسای» (Maasai International Solidarity Alliance) نیز خواستار حذف «منطقه حفاظتشده انگورونگورو» از فهرست میراث جهانی یونسکو شده است. این منطقه حفاظتشده، خانه جوامع دامپرور و محل برخی از مشهورترین تجربههای سافاری آفریقا است، اما مردم محلی میگویند که سیاستهای حفاظتی مرتبط با وضعیت حفاظتشده بینالمللی آن، منجر به آواره شدن ساکنان از زمینهای نیاکانی خود شده است.
این اختلافها بحثی روبهرشد را برجسته میکنند؛ اینکه وقتی منافع جوامع محلی با تلاشها برای حفظ مکانهایی که برای بشریت ارزشمند و مهم تلقی میشوند، در تعارض قرار میگیرد، چه باید کرد؟
قدرت یونسکو
فهرست میراث جهانی که پیوسته در حال گسترش است، تحت نظارت «یونسکو» قرار دارد که کمیتهای بینالمللی وابسته به سازمان ملل متحد است و مکانهایی را شناسایی و حفاظت میکند که به تشخیص آن دارای «اهمیت فرهنگی یا طبیعی برجسته برای بشریت» هستند.
از زمانی که «یونسکو» نخست ۱۲ مکان را در سال ۱۹۷۸ در این فهرست ثبت کرد، شمار آثار این فهرست به ۱۲۴۸ مکان در ۱۷۰ کشور رسیده است. این مکانها از بناهای مشهور مانند «ماچو پیچو» و «دیوار بزرگ چین» گرفته تا مکانهای کمتر شناختهشدهای همچون کلیساهای چوبی «Maramureș» در رومانی و سکونتگاههای باستانی واحهای «آیت بن حدّو» در مراکش را دربرمیگیرند.
«فهرست میراث جهانی» به همت تلاشهای پس از جنگ جهانی دوم برای حفاظت از مکانهای دارای اهمیت فرهنگی و زیستمحیطی که در معرض تهدید ناشی از درگیریها، صنعتیشدن و توسعه مدرن قرار داشتند، شکل گرفت.
از آنجا که ثبت در «یونسکو» میتواند امکان دسترسی به منابع مالی بینالمللی برای حفاظت را فراهم کند، این عنوان یکی از تاثیرگذارترین ابزارهای جهان برای حفاظت از میراث به شمار میرود. طرفداران این سیستم به نمونههایی مانند «دیواره مرجانی بلیز» اشاره میکنند که پس از اعمال تدابیر محیطزیستی جدیتر، در سال ۲۰۱۸ از فهرست «در معرض خطر» یونسکو خارج شد. علاوهبر آن در «انگکور وات»، دههها مرمت و حفاظت به نجات آن از آسیبهای شدید ناشی از جنگ و غارت کمک کرد.
اما از نخستین سالهای شکلگیری فهرست میراث جهانی، گسترش شبکههای اجتماعی بهتدریج باعث شده است که قرار گرفتن در فهرست «یونسکو» به عاملی تبدیل شود که از یکسو به حفظ یک مکان کمک میکند و از سوی دیگر، از طریق گردشگری، جوامع ساکن در اطراف آن را تغییر میدهد.
«گرگ ریچاردز» (Greg Richards)، پژوهشگری است که درباره گردشگری فرهنگی و پدیده «گردشگری انبوه» مطالعه میکند، ثبت یونسکو را با سیستم ستارهدار کتابهای راهنمای سفر که گردشگران را به سوی مکانهای «دیدنی» هدایت میکنند، تشبیه میکند. این پژوهشگر همچنین یادآور میشود که افزایش تعداد بازدیدکنندگان یکی از قابلپیشبینیترین پیامدهای ورود به این فهرست است.
«ریچاردز» میگوید: «فکر میکنم در میان برجستهترین کارشناسان جهان این اتفاقنظر وجود دارد که ثبت در فهرست یونسکو میتواند پیامدهای گوناگونی داشته باشد، اما یک نتیجه قطعی آن، افزایش شمار بازدیدکنندگان است.»
حفاظت و پدیده «موزهای شدن»
در گذشته، تلاشهای حفاظتی یونسکو عمدتا بر حفاظت از سازههای فیزیکی همچون بناهای یادبود، محوطههای باستانشناسی و ساختمانهای دارای اهمیت معماری متمرکز بود. اما امروزه بسیاری از مقاصد میراثی با جوامعی همپوشانی دارند که ساکنانشان همچنان در آنجا زندگی و کار میکنند.
شهر ونیز در ایتالیا که در سال ۱۹۸۷ میلادی بهعنوان «میراث جهانی یونسکو» ثبت شد، چنان با افزایش گردشگر مواجه شده است که اکنون یکی از شلوغترین و گردشگرزدهترین (Overtouristed) مقاصد اروپا به شمار میرود، تا جایی که در نتیجه این وضعیت، تعداد بیشتری از ساکنان شهر در حال ترک آن هستند.
در چین، «لیجیانگ»، شهری که به دلیل قدمت و فرهنگ بومی قوم «ناکسی» شناخته میشود، پس از ثبت در فهرست یونسکو در سال ۱۹۹۷ میلادی، گردشگری آن با افزایش روبهرو شد. این روند بخشهایی از مرکز شهر را به مناطقی مملو از مهمانخانهها و فروشگاههای سوغاتی تبدیل کرد، طوری که این تغییر به گفته برخی پژوهشگران و ساکنان، به تضعیف زندگی محلی منجر شده است.
در مراکش نیز افزایش گردشگری و سرمایهگذاری خارجی در شهر باستانی «مدینا» ثبتشده در یونسکو، بحثهایی را درباره افزایش قیمت املاک برانگیخته است.
پژوهشگران گاهی این فرایند را «موزهای شدن» (Museumification) توصیف میکنند که یعنی تبدیل تدریجی جوامع زنده به مکانهایی که بیش از آنکه برای ساکنان طراحی شده باشند، در خدمت بازدیدکنندگان و گردشگران قرار میگیرند.
البته بسیاری از جوامع تاریخی مدتها پیش از ثبت در یونسکو نیز با مشکلاتی مانند کمبود مسکن و تغییرات اقتصادی دستوپنجه نرم میکردند. اما در برخی موارد، همانند «ونیز»، گردشگری این روند را تسریع کرده است.
این بحث زمانی پیچیدهتر میشود که نگاهها به مفهوم اصالت و شیوههای حفاظت تغییر میکند.
ریچاردز میگوید: «این یکی از بزرگترین بحثها در حوزه حفاظت میراث است. اصالت واژهای بسیار خطرناک است؛ زیرا میتوان آن را به شیوههای کاملا متفاوتی تفسیر کرد.»
مکانهای ثبتشده در یونسکو از نوسازی و مدرنسازی منع نشدهاند، اما هرگونه توسعه باید آنچه یونسکو «ارزش برجسته جهانی» مینامد؛ یعنی همان ویژگیهای منحصربهفردی را که موجب ثبت آن مکان در فهرست میراث جهانی شدهاند، حفظ کند.
در عمل، این موضوع میتواند بهویژه در جوامعی که همچنان به مَسکن جدید، زیرساختهای جدید و امکانات مدرن نیاز دارند، میان حفاظت از میراث و نیازهای امروزی تنش ایجاد کند.
«ریچاردز» همچنین معتقد است «شبکههای اجتماعی، سرعت فشاری را که گردشگری به وجود میآورد بهشدت افزایش دادهاند. پیش از ظهور پلتفرمهایی مانند «تیکتاک» و «اینستاگرام»، مسافران بیشتر از کتابهای راهنمای سفر یا اطلاعات رسمی گردشگری استفاده میکردند.
«ریچاردز» میگوید: «امروزه بیش از هر زمان دیگری، مردم در واقع از سایر گردشگران پیروی میکنند.»
رویکرد جدید یونسکو به گردشگری
نمایندگان یونسکو میگویند این سازمان بیش از گذشته آگاه شده است که مکانهای میراث جهانی، در معرض خطرِ «گردشگری انبوه» قرار دارند.
«پیتر دیبراین»، متخصص گردشگری پایدار در یونسکو میگوید: «ما کاملا درک میکنیم که گردشگری در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته به شکل چشمگیری تغییر کرده است.»
این متخصص میافزاید که «یونسکو اکنون از این مکانها میخواهد برنامههای مدیریت بازدیدکنندگان را تهیه کنند تا برای رشد گردشگری آماده باشند و راههایی برای کاهش ازدحام و فشار بر مناطق حساس پیدا کنند.»
«دیبراین» میگوید: «ما اصلا قصد نداریم گردشگری را محدود یا دلسرد کنیم، بلکه هدف ما این است که گردشگری در خدمت حفاظت و میراث قرار گیرد. مکانهای میراث جهانی متعلق به همه هستند. این مکانها میراث تمام بشریتاند. ما میخواهیم مردم از آنها بازدید کنند و آنها را از نزدیک تجربه کنند.»
اما نگرانیهایی که در «ولکولینک» و از سوی گروههای مدافع در «نگورونگورو» مطرح شدهاند، خارج از محدوده اختیارات سیستم میراث جهانی قرار میگیرند. یونسکو میتواند وضعیت حفاظت یک مکان را ارزیابی کرده و به تهدیدهای آن واکنش نشان دهد، اما وقتی مسئله از جنس آسیب مستقیم به خود اثر نباشد و به زندگی ساکنان محلی مربوط شود، نقش آن مبهمتر میشود.
«پیتر دیبراین» در پاسخ به این پرسش که آیا یونسکو میتواند در مواردی که ساکنان محلی احساس میکنند گردشگری یا سیاستهای حفاظتی به زندگیشان آسیب میزند دخالت کند؟ میگوید: «ما واقعا سازوکار مشخصی برای این موضوع نداریم.»با وجود درخواستهایی که از سوی «ولکولینک» و گروهی از مدافعان ماسایی در «نگورونگورو» برای بازنگری یا حتی حذف موقعیت میراث جهانی مطرح شده است، انتظار نمیرود هیچیک از این موارد در نشست آینده کمیته میراث جهانی یونسکو مورد بررسی قرار گیرد.
در حال حاضر یونسکو میتواند بررسی کند که آیا یک منظره، بنای تاریخی یا اکوسیستم بهدرستی حفاظت میشود یا خیر. همچنین میتواند یک مکان را در صورتی که با تهدیدهایی مانند درگیری مسلحانه، تغییرات اقلیمی یا توسعه بیرویه مواجه باشد، به فهرست «در خطر» اضافه کند. در موارد نادر هم میتواند عنوان میراث جهانی را لغو کند. اما نکته مهم این است که یونسکو ابزاری برای «در خطر اعلام کردن» مکان که صرفا بهخاطر گردشگری تحت فشار هستند را ندارد، حتی اگر این فشارها نتیجه همان جایگاهی باشد که خود یونسکو به آنها داده است.
حذف از فهرست میراث جهانی
تا به امروز، یونسکو فقط سه مکان را از فهرست میراث جهانی حذف کرده است و در هر سه مورد، مسئله به حفاظت فیزیکی از اثر مربوط بوده است.
در سال ۲۰۰۷، پس از آنکه عمان در راستای برنامههای استخراج نفت، مساحت «پناهگاه غزال عربی» (Arabian Oryx Sanctuary) را بهشدت کاهش داد، این منطقه حفاظتشده به نخستین مکانی تبدیل شد که از فهرست حذف شد.
در سال ۲۰۰۹، «دره البه درسدن» (Dresden Elbe Valley) در آلمان به دلیل ساخت یک پل از فهرست خارج شد؛ اقدامی که یونسکو آن را تغییری اساسی در منظره تاریخی منطقه دانست.
در سال ۲۰۲۱ هم، شهر بندری تاریخی لیورپول به دلیل تغییرات و توسعه در منطقه ساحلی از فهرست میراث جهانی حذف شد.
جالب اینجاست که از دست دادن عنوان یونسکو همیشه به کاهش چشمگیر گردشگری منجر نشده است. لیورپول همچنان گردشگرانی را جذب میکند که به موسیقی، ورزش و هویت فرهنگی این شهر علاقهمندند و درسدن نیز پس از حذف از فهرست همچنان مقصد مهم گردشگری باقی مانده است.
با وجود درخواستهایی از سوی ساکنان «ولکولینک» و گروههای ماسایی برای خروج از فهرست، پژوهشگران معتقدند چنین اقدامی احتمالاً تغییر محسوسی برای شرایط زندگی مردم ایجاد نخواهد کرد.
بیش از نیم قرن پس از آغاز فهرست میراث جهانی یونسکو، این بحثها نشان میدهند که حفظ یک مکان لزوما به معنای حفظ یک جامعه نیست و شاید مورد دوم، بسیار دشوارتر از اولی باشد.
