جنگ دشمنان علیه ایران وارد مرحله دیگری شده است؛ شش ماه پس از حملات نظامی، واشنگتن اعتراف میکند که بمبها و موشکها کار خود را نکردهاند. حالا نوبت «عملیات طرد اقتصادی» است؛ جنگی که نه پایگاههای نظامی، که مردم ایران چون حماسهسازان برنو به دوش بختیاری را هدف گرفته است.
عفیفه عابدی، کارشناس مسائل سیاست خارجی
شش ماه پس از آغاز دومین جنگ مستقیم آمریکا و اسرائیل علیه ایران، جنگ وارد مرحلهای دیگر شده است که البته جدید نیست اما بار دیگر ماهیت واقعی نیت متجاوزان را بیش از هر زمان دیگری آشکار میکند: جنگی علیه ملت و تمامیت سرزمینی ایران.
آنچه دولت آمریکا در 3 شهریور (۲۴ اوت ۲۰۲۶) رسماً با عنوان نام «طرد اقتصادی» در «روز موعود اقتصادی» مطرح کرد، به ادعای مقامات آمریکا یک تحریم معمولی یا حتی یک دور تازه از «فشار حداکثری» نیست.
دونالد ترامپ این اقدام را صراحتاً «جنگ اقتصادی» و یک عملیات اقتصادی بیسابقه توصیف کرده است؛ اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، آن را یک «تهاجم اقتصادی» گسترده علیه ایران و شبکههای اقتصادی مرتبط با آن خوانده و اعلام کرده است که این عملیات تا زمانی که ایران «تنها» بماند ادامه خواهد داشت.
این جملات از منظر راهبردی بسیار مهم هستند. جنگی که نتوانست ایران را در میدان نظامی به تسلیم وادارد، بار دیگر به سراغ اقتصاد، معیشت و زندگی روزمره مردم ایران رفته است تا زمینه تسلیم را فراهم کند. معنای آن هم واضحتر از گذشته، این است که تحریم جایگزین بمباران نشده است؛ تحریم ادامه همان جنگ با ابزار دیگر است.
بنابراین، دیگر نمیتوان ماهیت این سیاست را پشت واژههایی مانند «تحریم»، «فشار اقتصادی» یا «ابزار دیپلماتیک» در برابر حکومت ایران پنهان کرد. این جنگ صرفا اقتصادی نیست، جنگی کاملا گرم علیه جان ملت ایران است؛ و در این مرحله شاید حتی هدف آن انتقام از جامعه ایران است.
این مسئله زمانی روشنتر میشود که تحریمهای اخیر را در کنار حوادث سازمان یافته دیماه 1404 و اعترافات آمریکایی و اسرائیلی به نقش داشتن در ایجاد نارضایتی اقتصادی و تبدیل اعتراضات به صفوف عملیاتهای تروریستی علیه ایران بررسی کنیم.
جنگی بر مبنای این منطق که فشار اقتصادی میتواند به ایجاد نارضایتی اجتماعی کمک کند، و سپس نارضایتی اجتماعی به میدان عملیات اطلاعاتی، امنیتی و حتی خشونت سازمانیافته تبدیل میشود. نکته بار دیگر روشن است؛ اقتصاد دیگر از جنگ جدا نیست؛ اقتصاد یکی از مراحل مقدماتی جنگ است.
این روش البته برای آمریکا روش جدیدی نیست. اندکی پیش از حملات متجاوزانه آمریکا به ایران، نانسی پلوسی، سیاستمدار دموکرات آمریکا با صراحت تاکید کرد؛ راه مبارزه با ایران این است که زندگی مردم حتی در دوردسترسترین روستاها را فلج کرد. اظهارنظر مشهور مادلین آلبرایت، سفیر وقت آمریکا در سازمان ملل، در سال ۱۹۹۶ درباره جنگ عراق و مردم عراق نیز نمونه دیگری از توسل تاریخی آمریکاییها به تروریسم اقتصادی علیه ملتها است.
کاملا بدیهی است که تروریسم صرفاً به معنای استفاده از سلاح و انفجار نیست. جوهر تروریسم، ایجاد رنج، ترس و ناامنی برای تحمیل یک اراده سیاسی است. اگر یک قدرت خارجی عامدانه ابزارهای حیاتی زندگی یک ملت را هدف قرار دهد، اقتصاد آن کشور را مختل کند تا مردم را علیه ساختار سیاسی کشورشان بشوراند، با یک پدیده صرفاً اقتصادی مواجه نیستیم.
اینجا اقتصاد به سلاح تبدیل شده است و هنگامی که این سلاح برای ایجاد رنج عمومی، فرسایش امنیت اجتماعی، تولید نارضایتی و شکستن اراده سیاسی یک ملت به کار گرفته شود، عنوان «تروریسم اقتصادی» نه یک استعاره، بلکه توصیفی دقیق از کارکرد این سیاست است. تحریم جدید آمریکا دقیقاً بر همین منطق بنا شده است.
البته در عملیات نظامی اخیر نیز علاوه بر بمباران تعمدی مناطق مسکونی، بارها رئیس جمهور، وزیر خارجه و وزیر جنگ آمریکا، اعتراف کردند هدف آمریکا از تخریب زیرساختهای شهری، و حتی تهدید به نابودی تمدن ایرانی، افزایش هزینه ارائه خدمات اجتماعی دولت ایران به مردم و کاهش توان مقاومت ملی است. در میدان اقتصادی جدید نیز، هدف صرفا تخریب ظرفیت تولید، کاهش منابع دولت و حکومت ایران نیست، بلکه هدف کاهش قدرت دولت برای خدمات اجتماعی، افزایش هزینه زندگی مردم و فرسایش توان اجتماعی ملت ایران برای مقاومت است.
بنابراین، تحریم فراگیر را نمیتوان با این استدلال که نام هیچ شهروند عادی در فهرست تحریم نیست، غیرنظامی تلقی کرد. سلاح اقتصادی دقیقاً به این دلیل خطرناک است که فاصله میان «هدف رسمی» و «قربانی واقعی» را از بین میبرد و تفهیم چهره دشمن واقعی را دشوار میکند. اما مسلما اکنون تک تک افراد جامعه ایرانی به معنای واقعی استراتژیست شدهاند؛ دشمن را خوب شناختهاند و میدانند؛ تروریسم اقتصادی دقیقترین عنوان سیاسی و اخلاقی برای توصیف اهداف و انگیزه آمریکایی از دور جدید تحریمهای اقتصادی است.
