حمله به تأسیسات آبرسانی سیریک و محروم کردن هزاران شهروند از دسترسی به آب آشامیدنی، تنها یک اقدام نظامی نیست؛ بلکه از منظر حقوق بینالملل میتواند مصداق نقض قواعد آمره بشردوستانه، تعرض به حقوق بنیادین غیرنظامیان و یک فعل مجرمانه بینالمللی باشد؛ موضوعی که بر اساس قواعد شناختهشده حقوق بینالملل، مسئولیت جبران خسارت و پرداخت غرامت را برای دولت مهاجم به همراه دارد.
دکتر سید رسول موسوی، معاون بینالملل دانشگاه آزاد اسلامی
در عملیات تجاوزکارانه بامداد امروز آمریکا به مناطق جنوبی کشورمان، نیروهای تروریستی سنتکام دو منبع آب شرب شهرستان سیریک، جمعیت ٢۰ هزار نفری این شهر را در مضیقه آب قرار داد.
حمزه پور، مدیرعامل شرکت آبفای هرمزگان اعلام کرد که نیروهای آمریکایی به زیرساختهای حیاتی توزیع آب در شهرستان سیریک حمله کردند. در این حمله موشکی که ساعاتی پیش رخ داد، دو مخزن استراتژیک آب در بخش بمانی هدف قرار گرفته و به طور کامل تخریب شدند. این مخازن شامل یک مخزن ۵۰۰ مترمکعبی و یک مخزن ۲ هزار مترمکعبی بودند که نقش کلیدی در تأمین آب شرب بخش بمانی و شهر کوهستک ایفا میکردند.
تحلیل ابعاد حقوقی بینالمللی حمله نظامی به تأسیسات آبرسانی سیریک، مستلزم بررسی چند حوزه کلیدی است: حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL)، حقوق بشر، و اصول مسئولیت بینالمللی دولتها.
۱. نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی (IHL)
مهمترین بحثی که در حقوق بین الملل بشردوستانه درباره جنگ و مخاصمات وجود دارد این است که حتی در جنگ و مخاصمات مسلحانه، روشهای جنگی نامحدود نیستند. حمله به تأسیسات آبی، طبق پروتکلهای اول و دوم الحاقی به کنوانسیونهای ژنو و حقوق بینالملل عرفی، ممنوع است.
بر اساس اصل تفکیک در حقوق بین الملل بشر دوستانه که اطراف جنگ را ملزم به رعایت تفکیک اهداف نظامی با اهداف غیر نطامی میکند هر گونه حمله به اهداف غیرنظامی مانند منابع آب آشامیدنی، سدها، و شبکههای توزیع که ذاتاً غیرنظامی هستند، ممنوع میباشد.
حمله به منابع آب سیریک ناقض ماده ۵۲ پروتکل اول کنوانسیون ژنو است.
همچنین بر اساس ماده ۵۴ پروتکل اول کنوانسیون ژنو حمله به اشیای ضروری برای بقای غیرنظامیان ممنوع است. این ماده، گرسنگی و تنشگی دادن به غیرنظامیان به عنوان روش جنگی را ممنوع و حمله به «اشیای ضروری برای بقا» مانند تأسیسات آبی را بهطور مشخص غیرقانونی اعلام میکند.
وقتي ٢٠٠٠٠ نفر در شهر سیریک با مشکل آب مواجه میشوند این موضوع دقیقاً مصداق محرومسازی از یک نیاز ضروری برای بقاست.
بر اساس ماده ٣۵ کنوانسیونهای ژنو ایجاد رنج بیهوده و صدمه شدید به محیط زیست و محروم کردن ۲۰ هزار نفر از آب آشامیدنی در یک منطقه، مصداق بارز ایجاد رنج گسترده و صدمه شدید و طولانیمدت به سلامت و بهداشت عمومی است.
۲. کاربرد حقوق بشر در زمان صلح و مخاصمه
حمله به تأسیسات آبرسانی سیریک خارج از چارچوب یک مخاصمه مسلحانه رسمی انجام شده است و این حمله نقض حق حیات (ماده ۶ میثاق حقوق مدنی و سیاسی) میباشد واگر قطع آب منجر به مرگ افراد آسیبپذیر (کودکان، سالمندان) شود، میتوان آن را نقض حق حیات از طریق محرومسازی عامدانه از منابع ضروری زندگی تلقی کرد.
ماده ١٢ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کمیته حقوق اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل، حق بر آب را بهعنوان پیششرط تحقق حق بر سلامتی و زندگی با کرامت به رسمیت شناخته است. لذا قطع عامدانه آب یک منطقه مسکونی، نقض آشکار تعهد به «رعایت» این حق است.
بر اساس ماده ٣٣ کنوانسیون چهارم ژنو قطع آب با هدف تنبیه جمعیت یک منطقه که به دلیل اقدامات دولت متبوعشان صورت گیرد، میتواند مصداق بارز «مجازات جمعی» غیرنظامیان باشد که همواره و در همه جا ممنوع است.
۳. عمل تجاوزکارانه و نقض منشور ملل متحد
وقتي این حمله در زمان آتشبس و با هدف ایجاد فشار سیاسی یا بیثباتی رخ داده، از منظر «مبحث توسل به زور» نفض حاکمیت ملی و ماده ٢ منشور است که حمله به زیرساختهای حیاتی یک کشور را مصداق توسل به زور و مداخله در امور داخلی آن میداند.
۴- مسئولیت بینالمللی دولت مهاجم و مقصران فردی
حمله به منبع آب سیریک هم از بعد مسئولیت بینالمللی دولت آمریکا و هم از بعد کیفری فردی، جرم تلقی میشود
ارتش امریکا با این اقدام، مرتکب فعل متخلفانه بینالمللی شده است و بر اساس تعهدات بینالمللی ملزم به جبران کامل خسارت: شامل «اعاده وضع به حال سابق» (بازسازی فوری منبع آب) و پرداخت غرامت به ۲۰ هزار نفر آسیبدیده و دولت ایران است.
و از بعد مسئولیت کیفری فردی (ICC) این حمله میتواند بهعنوان جنایت جنگی ذیل ماده ۸ اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی (حمله عمدی به اهداف غیرنظامی، محرومسازی از اشیای ضروری) یا جنایت علیه بشریت (اقدام غیرانسانی که عمداً موجب رنج شدید شود) شناخته شود و عاملان و آمران آن قابل تعقیب کیفری هستند. هرچند آمریکا عضو اساسنامه رم نیست، این جنایات در حقوق بینالملل عرفی نیز جنایت محسوب میشوند.
