سفر هاکان فیدان به مسکو را باید در چارچوب تلاش ترکیه برای بازتعریف جایگاه خود در نظم در حال گذار منطقهای و بینالمللی ارزیابی کرد. این سفر که در آستانه اجلاس ناتو و همزمان با تحولات اوکراین، ایران و سوریه انجام شده، نشان میدهد آنکارا همچنان به دنبال حفظ تعادل میان الزامات عضویت در ناتو و ضرورتهای همکاری راهبردی با روسیه است.
ایرانویو24- جهان
سفر سهروزه هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، به مسکو (۱۵ تا ۱۷ ژوئن) در یکی از حساسترین مقاطع تحولات منطقهای و بینالمللی انجام شد. این سفر که با دیدارهای سطح بالایی از جمله ملاقات با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت و دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه همراه بود، ابعاد مختلف راهبرد «موازنه فعال» آنکارا میان شرق و غرب را آشکار کرد.
در شرایطی که ترکیه خود را برای میزبانی اجلاس سران ناتو در روزهای ۷ و ۸ ژوئیه آماده میکند، سفر فیدان به مسکو تنها یک دیدار دوجانبه نبود، بلکه بخشی از تلاش گستردهتر آنکارا برای مدیریت همزمان روابط با روسیه، آمریکا و دیگر بازیگران مؤثر منطقهای و بینالمللی محسوب میشود.
بستر راهبردی سفر؛ از پرونده اس-۴۰۰ تا اجلاس ناتو
زمانبندی این سفر از اهمیت ویژهای برخوردار است. آنکارا در آستانه اجلاس ناتو تلاش میکند مسیر گفتوگو با واشنگتن برای رفع تحریمهای «کاتسا» (CAATSA) را که پس از خرید سامانه دفاع هوایی اس-۴۰۰ از روسیه علیه ترکیه اعمال شد، هموار سازد.
در این چارچوب، دو سناریو بیش از دیگر گزینهها مورد بحث قرار گرفته است: نخست، بازخرید سامانههای اس-۴۰۰ توسط روسیه و دوم، برچیدن این سامانهها و انتقال آنها به یک پایگاه نظامی ترکیه در خارج از کشور. تحقق هر دو گزینه مستلزم موافقت صریح مسکو است؛ موضوعی که سفر فیدان را به فرصتی مهم برای رایزنی و چانهزنی با طرف روسی تبدیل کرده است.
محورهای گفتوگو؛ از اوکراین تا تنگه هرمز
سفر وزیر خارجه ترکیه در حالی انجام شد که دامنه موضوعات مورد بحث میان دو کشور از جنگ اوکراین و امنیت دریای سیاه گرفته تا پرونده ایران، سوریه، قفقاز جنوبی و همکاریهای اقتصادی را در بر میگرفت.
احیای نقش میانجی در جنگ اوکراین
دولت رجب طیب اردوغان در یک دهه گذشته کوشیده است، علاوه بر ایفای نقش در اجرای برخی راهبردهای منطقهای ترکیه و در مواردی همسو با سیاستهای ایالات متحده (مانند موضوع براندازی حکومت اسد در سوریه)، جایگاه خود را بهعنوان یک بازیگر میانجی، تسهیلگر و مدیریتکننده بحرانهای منطقهای و بینالمللی نیز ارتقا دهد. میانجیگری در بحران اوکراین یکی از برجستهترین جلوههای این رویکرد بوده است؛ رویکردی که در ماههای اخیر با گسترش دامنه تحرکات دیپلماتیک آنکارا، پرونده ایران را نیز دربر گرفته و ترکیه را در موقعیت تلاش فعالتر برای ایفای نقش میانجی در تحولات منطقهای قرار داده است.
در همین چارچوب، فیدان در دیدار با لاوروف بر آمادگی ترکیه برای میزبانی دور جدید مذاکرات میان روسیه و اوکراین تأکید کرد. آنکارا همچنین با طرح ایده آتشبس در دریای سیاه و ارائه تضمینهایی برای امنیت کشتیرانی، تلاش دارد نقش سنتی خود بهعنوان پل ارتباطی میان طرفهای درگیر را احیا کند.
از نگاه مسکو نیز ترکیه به دلیل روابط ویژه با هر دو طرف و نقشآفرینی در معادلات دریای سیاه، همچنان یکی از معدود میانجیهای قابل اتکا به شمار میرود. در این چارچوب، نگرانی روسیه نسبت به اقدامات اوکراین علیه کشتیهای تجاری و همچنین تهدید خطوط انتقال انرژی نظیر «جریان ترک» و «جریان آبی» از موضوعات اصلی گفتوگوهای دو طرف بود. فیدان و لاوروف بر ضرورت همکاری نزدیک برای حفظ امنیت کشتیرانی در دریای سیاه تأکید کردند و وزیر خارجه ترکیه نیز نسبت به برخی اقدامات اوکراین موضعی انتقادی اتخاذ کرد.
ایران، توافق با آمریکا و امنیت تنگه هرمز
پرونده ایران نیز یکی از محورهای مهم رایزنیهای مسکو بود. هاکان فیدان در نشست خبری مشترک با سرگئی لاوروف ضمن استقبال از توافق میان ایران و آمریکا، بر ضرورت حفظ دستاوردهای این روند تأکید کرد و نسبت به هرگونه اقدام احتمالی برای تخریب یا برهم زدن توافق هشدار داد.
وزیر خارجه ترکیه همچنین امنیت تنگه هرمز را مسئلهای فراتر از یک موضوع منطقهای توصیف کرد و بر اهمیت حفظ تردد آزاد، امن و بدون وقفه کشتیها در این آبراه راهبردی برای امنیت انرژی جهان و تجارت بینالمللی تأکید داشت. این موضعگیری در شرایطی مطرح شد که تشدید تنشهای منطقهای میتواند مستقیماً بر اقتصادهای وابسته به انرژی، از جمله ترکیه، تأثیر بگذارد.
سوریه، قفقاز جنوبی و همکاریهای اقتصادی
اگرچه جزئیات جدیدی از مذاکرات دو طرف درباره سوریه منتشر نشد، اما این پرونده همچنان یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه آنکارا و مسکو محسوب میشود. نگرانی ترکیه نسبت به گسترش نفوذ اسرائیل در سوریه و احتمال همسویی بیشتر آمریکا با رویکرد تلآویو در این کشور، از جمله ملاحظات امنیتی مهم آنکارا است که با برداشتهای روسیه نیز در برخی حوزهها همپوشانی دارد.
تحولات قفقاز جنوبی و روند صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز در شرایطی مورد توجه دو طرف قرار دارد که آمریکا و اتحادیه اروپا حضور فعالتری در این پرونده یافتهاند. در چنین فضایی، مسکو و آنکارا تلاش میکنند جایگاه خود را بهعنوان دو بازیگر اصلی معادلات منطقه حفظ کنند.
همزمان، همکاریهای اقتصادی نیز همچنان یکی از ستونهای اصلی روابط دو کشور است. حجم تجارت دوجانبه که در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۹ میلیارد دلار رسیده، پروژه نیروگاه هستهای آکویو و حضور بیش از ۶.۹ میلیون گردشگر روس در ترکیه، نشاندهنده عمق وابستگیهای متقابل اقتصادی میان دو کشور است.
دیپلماسی «موازنه فعال» ترکیه
مجموعه تحولات و رایزنیهای انجامشده در مسکو نشان میدهد که آنکارا بیش از گذشته در تلاش است خود را بهعنوان یک بازیگر مستقل و اثرگذار در نظام منطقهای و بینالمللی معرفی کند؛ بازیگری که میکوشد از موقعیت ژئوپلیتیکی منحصر به فرد خود برای مدیریت روابط با قدرتهای رقیب بهره بگیرد.
در این چارچوب، ترکیه تلاش میکند فشارهای غرب، از جمله تحریمهای مرتبط با پرونده اس-۴۰۰، را به اهرمی برای مذاکره با روسیه تبدیل کند و همزمان از روابط راهبردی با مسکو برای افزایش قدرت چانهزنی خود در برابر واشنگتن و ناتو بهره ببرد.
از این منظر، سفر هاکان فیدان به مسکو صرفاً نشانهای از عمق روابط ترکیه و روسیه نبود؛ بلکه پیامی سیاسی به آمریکا و متحدان غربی نیز محسوب میشد
