همزمان با انتشار گزارش‌هایی درباره مرگ یک کارمند مؤسسه تحقیقات ضدطاعون در روسیه، رئیس انستیتو پاستور ایران تأکید کرد که کشور به دلیل برخورداری از کانون‌های طبیعی طاعون، از سال‌ها پیش نظام پایش میدانی و آزمایشگاهی این بیماری را دنبال می‌کند؛ ظرفیتی که امکان شناسایی زودهنگام و مدیریت خطر را فراهم می‌کند.
ایران‌ویو24- علم و فناوری
گزارش‌های اخیر از روسیه درباره مرگ یک کارمند مؤسسه ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک و اعمال محدودیت‌های پیشگیرانه، توجه رسانه‌ها را بار دیگر به بیماری طاعون و خطرات احتمالی آن جلب کرده است. با این حال، مقام‌های بهداشتی روسیه تاکنون ابتلای فرد فوت‌شده به طاعون را تأیید نکرده‌اند و تشخیص اعلام‌شده، «ذات‌الریه با علت نامشخص» است. بنابراین، هرگونه نتیجه‌گیری درباره نشت یا انتشار عامل طاعون پیش از تکمیل بررسی‌های آزمایشگاهی، زودهنگام است.
در چنین شرایطی، تجربه ایران نشان می‌دهد مقابله با بیماری‌های بازپدید و مشترک میان انسان و حیوان، بیش از آنکه به واکنش پس از وقوع بحران وابسته باشد، به پایش مستمر، تشخیص آزمایشگاهی، رصد مخازن حیوانی و آموزش نظام سلامت نیاز دارد.
ایران؛ دارای سابقه طولانی در پایش طاعون
به گفته احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستور ایران، کشور دارای کانون‌های طبیعی طاعون است و به همین دلیل پایش مستمر بیماری، به‌ویژه در مخازن احتمالی حیوانی و ناقلان، در دستور کار نظام سلامت قرار دارد.
انستیتو پاستور ایران نیز از سال ۱۳۲۵ در زمینه پایش و تشخیص طاعون فعالیت داشته و آزمایشگاه مرجع کشوری این بیماری در این مؤسسه قرار دارد. همچنین پایگاه تحقیقاتی بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور در اکنلوِ همدان، یکی از مراکز مهم مطالعات میدانی طاعون در کشور محسوب می‌شود.
این زیرساخت به ایران اجازه می‌دهد موضوع طاعون را صرفاً به‌عنوان یک بحران درمانی انسانی دنبال نکند، بلکه آن را از منظر اپیدمیولوژیک و زنجیره انتقال بیماری در محیط‌زیست، حیوانات، ناقلان و انسان رصد کند.
کانون طبیعی به معنای شیوع انسانی نیست
وجود کانون طبیعی طاعون در ایران به معنای شیوع بیماری در جمعیت انسانی نیست.
عامل طاعون، باکتری Yersinia pestis، در طبیعت عمدتاً در چرخه‌ای میان جوندگان و کک‌های آلوده باقی می‌ماند و در شرایط خاص می‌تواند به انسان منتقل شود. سازمان جهانی بهداشت نیز طاعون را یک بیماری مشترک میان انسان و حیوان معرفی می‌کند که امروز، در صورت تشخیص و درمان مناسب، قابل درمان با آنتی‌بیوتیک است.
مطالعات انجام‌شده در غرب ایران نیز نشان داده‌اند که رصد حیات‌وحش و ناقلان برای شناخت وضعیت طبیعی بیماری ضروری است؛ در یک مطالعه میدانی گسترده در استان همدان، صدها جوندگان و هزاران کک مورد بررسی قرار گرفتند و اگرچه شواهد سرولوژیک از گردش عامل بیماری در بخشی از جمعیت جوندگان به دست آمد، آزمایش‌های کشت و PCR در نمونه‌های بررسی‌شده وجود فعال Y. pestis را نشان نداد. پژوهشگران بر ضرورت ادامه پایش تأکید کرده‌اند.
تجربه ایران؛ پایش پیش از بحران
یکی از نقاط قوت رویکرد ایران در این حوزه، تمرکز بر مراقبت پیشگیرانه است.
پایش جوندگان و ناقلان، تحقیقات میدانی، ظرفیت تشخیص آزمایشگاهی و حضور مراکز تخصصی بیماری‌های نوپدید و بازپدید، مجموعه‌ای از ابزارهایی هستند که می‌توانند احتمال تبدیل یک رخداد محدود زیست‌محیطی به بحران انسانی را کاهش دهند.
به همین دلیل، خبرهای مربوط به طاعون در کشورهای دیگر را نباید صرفاً از زاویه احتمال شیوع گسترده دنبال کرد؛ بلکه این تحولات فرصتی برای ارزیابی مستمر آمادگی نظام‌های سلامت و به‌روزرسانی سامانه‌های مراقبت بیماری‌های مشترک انسان و حیوان است.
روسیه؛ هنوز شواهد قطعی درباره طاعون منتشر نشده است
در حادثه اخیر روسیه، گزارش‌های رسانه‌ای درباره احتمال شکستن لوله آزمایش حاوی عامل طاعون و ابتلای کارمند مؤسسه به طاعون ریوی منتشر شده است؛ اما مقام‌های بهداشتی روسیه تاکنون این فرضیه را تأیید نکرده‌اند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، فرد فوت‌شده با علائم شدید ذات‌الریه بستری شد و پس از مرگ، تعدادی از افراد در تماس با او تحت مراقبت قرار گرفتند. در عین حال، آزمایش‌های اعلام‌شده از سوی مقام‌های بهداشتی روسیه تاکنون وجود عامل بیماری‌زای مرتبط با فعالیت آزمایشگاهی وی را نشان نداده است.
بنابراین، روایت علمی و دقیق در شرایط فعلی باید میان «حادثه مشکوک آزمایشگاهی»، «ابتلا به طاعون» و «تأیید آزمایشگاهی طاعون» تفکیک قائل شود.
ظرفیت ایران؛ سرمایه‌ای برای امنیت سلامت
تجربه چند دهه فعالیت انستیتو پاستور ایران در زمینه طاعون نشان می‌دهد کشور از یک سابقه تخصصی قابل توجه در شناسایی و مطالعه این بیماری برخوردار است.
استمرار پایش میدانی، توسعه ظرفیت‌های آزمایشگاهی، رصد مخازن طبیعی، آموزش کارکنان نظام سلامت و اطلاع‌رسانی مبتنی بر شواهد، مهم‌ترین مؤلفه‌های حفظ آمادگی در برابر طاعون و سایر بیماری‌های نوپدید و بازپدید هستند.
در نتیجه، مسئله اصلی برای ایران نه ایجاد نگرانی درباره «شیوع طاعون»، بلکه حفظ و تقویت یک نظام مراقبت علمی است که بتواند هر تغییر معنادار در چرخه طبیعی بیماری را پیش از تبدیل شدن به تهدید انسانی شناسایی کند.
این رویکرد، ضمن جلوگیری از ایجاد هراس عمومی، ظرفیت علمی و پیشگیرانه کشور را در مواجهه با تهدیدهای زیستی و بیماری‌های بازپدید برجسته می‌کند.
