تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، ترکیه را در برابر یک دوراهی مهم قرار داده است؛ آیا آنکارا با اجرای بخشی از این تحریم‌ها در حال حرکت به سمت سیاست‌های منطقه‌ای واشنگتن است یا اینکه با حفظ بخشی از پروازها و روابط هوایی با ایران، همچنان تلاش می‌کند موازنه سنتی خود میان قدرت‌های رقیب را حفظ کند؟
علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه
در روزهای گذشته یکی از مهمترین اخبار داخلی و منطقه‌ای را می‌توان اعمال تحریم‌های غیرقانونی و یکجانبه آمریکا علیه حوزه هوانوردی ایران دانست که بر اساس آن 27 شرکت هواپیمایی ایران مورد تحریم قرار گرفت.
این تحریم بخصوص برای همسایگان ایران طراحی شده تا کشورمان را از روابط تجاری و مسافری در بخش هوایی با آنها محروم سازد.
بر اساس آن، هر کشوری که پروازهای ایرانی در فرودگاه‌هایش خدماتی ارائه دهد، آسمان خود را برای پرواز هواپیماهای ایرانی باز کند و یا به ایران پرواز داشته باشد، تحت تحریم قرار خواهد گرفت.
برخی کشورها بلافاصله این تحریم‌ها را اعمال کردند که عمان، گرجستان و ترکمنستان از آن جمله هستند. برخی کشورها آن را نادیده گرفته و اعمال نکردند، مانند افغانستان و تاجیکستان. اما برخی کشورها این تحریم‌ها را به صورت ناقص اجرا کردند که ترکیه و عراق جزو آنها هستند.
عراق اعلام کرده که اگرچه از این تحریم‌ها تبعیت می‌کند اما از فرودگاه نجف به ایران پرواز به صورت محدود انجام خواهد گرفت.
ترکیه نیز بخشی از تحریم‌ها را اعمال کرده که پروازهای باری و نیز شرکت هواپیمایی ماهان از آن جمله هستند و سایر شرکت‌ها به صورت محدود در حال فعالیت هستند.
چرا ترکیه تحریم‌های غیرقانونی آمریکا را اجرایی کرد
ترکیه طی چند سال گذشته با بحران اقتصادی و به تبع آن بحران سیاسی ناشی از مشروعیت روبرو شده است.
این بحران به این اندازه‌ای عمیق است که اردوغان بعد از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری در سال 2023 به مردم اعلام کرد که صدای اعتراض شما را شنیدم و در دوره جدید تلاش می‌کنم تا وضعیت بهبود یابد.
دولتمردان ترکیه که بخشی از بحران را ناشی از چالش با غرب و دور شدن از آمریکا و اروپا می‌دانستند تلاش کردند تا در دوره جدید این روند را اصلاح کنند.
این روند بخصوص با آمدن ترامپ بر مسند قدرت در آمریکا شدت گرفته به نوعی که اردوغان سیاست منطقه‌ای خود را همراستا با سیاست‌های آمریکا قرار داده تا بتواند با جلب رضایت ترامپ، از منافع اقتصادی و سیاسی آن بهره مند شود.
این همراستایی سیاسی، تنها به ایران مربوط نمی‌شود بلکه درباره مسائل مختلف از جمله غزه و فلسطین، سوریه و حتی روسیه را نیز شامل می‌شود.
در این خصوص می‌توان گفت که فشارهای اردوغان در تصمیم حماس برای خلع سلاح موثر بود که همین موضوع باعث قدردانی ترامپ از اردوغان شد.
همچنین نقش ترکیه در سرنگونی دولت اسد در سوریه که خواسته آمریکا و اسرائیل بود نیز بر همگان روشن است.
کاهش واردات نفت و گاز از روسیه و قرارداد تامین بخشی از گاز وارداتی ترکیه از آمریکا به صورت مایع نیز در همین راستاست.
همه این موارد نشان می‌دهد که اردوغان و آنکارا در حوزه منطقه‌ای تمایلی به رودررویی با ترامپ نداشته (برخلاف دوره بایدن) بلکه برعکس، همراستا با سیاست‌های وی حرکت می‌کنند.
موضوع تبعیت از تحریم‌های آمریکا علیه ایران را نیز باید در همین چارچوب مورد بررسی قرار داد. البته که رقابت منطقه‌ای ترکیه با ایران نیز از همین تبعیت از سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا تامین می‌شود.
چرا آنکارا تحریم‌های آمریکا علیه ایران را به طور کامل رعایت نکرد؟
اما در آن سوی ماجرا، نقش ایران در منطقه و همچنین همسایگی دو کشور، موضوعی نیست که ترکیه از آن به راحتی عبور کند.
به صورت خاص در حوزه تجاری، در سال حدود 3 میلیون گردشگر از ایران به ترکیه می‌روند که سهم هر گردشگر به صورت میانگین هزار تا هزار و دویست دلار براورد می‌شود. این رقم، سالانه سودی 3 میلیارد دلاری را برای صنعت توریسم ترکیه به همراه دارد که در وضعیت اقتصادی نامطلوب آن رقم قابل توجهی است.
علاوه بر این، بخشی از تجارت دو کشور نیز به صورت هوایی انجام می‌گیرد.
نباید از نظر دور داشت که تبعیت کامل ترکیه از تحریم‌های آمریکا علیه ایران، با پاسخ ایران نیز روبرو خواهد شد که محدود به حوزه تجاری نخواهد بود.
این موارد باعث می‌شود که ترکیه نتواند به صورت کامل این تحریم‌ها را رعایت کند.
در سطحی کلان‌تر، سیاست خارجی ترکیه به صورت سنتی بر ایجاد موازنه استوار بوده است.
یعنی هیچگاه به صورت کامل به یک سمت متمایل نشده و همواره تلاش داشته تا در دو سوی قطب‌های مختلف، چه در دوره جهان دو قطبی و چه در دوره فعلی که اروپا و آمریکا در یک سو و چین و روسیه و ایران در سوی دیگر ماجرا هستند، این موازنه را بین طرفین رعایت کند.
بر همین اساس است که در جنگ اوکراین، حمایت همه جانبه خود از کی‌یف را اعلام کرده و به این کشور سلاح نیز می‌فروشد و از سوی دیگر، به روسیه در دور زدن تحریم‌های غرب کمک می‌کند.
جمع‌بندی
ترکیه با توجه به سیاست جدیدی که طی 3 سال گذشته در پیش گرفته، از سیاست‌های منطقه‌ای ترامپ و آمریکا پیروی می‌کند و تا جای ممکن نیز به آن کمک می‌کند تا از منافع آن بهره ببرد.
اما در سوی دیگر، توجه دارد که به صورت تام و کامل از این سیاست‌ها پیروی نکرده و بخشی از استقلال خود در سیاست خارجی را نیز لحاظ کند تا بتواند با دو طرف درگیر روابط خود را حفظ کرده و در نتیجه حداکثر منافع را کسب کند.
این سیاست موازنه یا بند بازی در سنت سیاست خارجی ترکیه از پیش از دوره جمهوریت یعنی اواخر دوره عثمانی شکل گرفته و دنبال می‌شود.
در دوره حزب عدالت و توسعه و اردوغان نیز این سیاست با توجه به پیچیدگی‌های جدید نظام بین الملل، خود را به روز کرده و دنبال می‌شود.
