اظهارات دونالد ترامپ درباره اینکه در سفر خود به ترکیه برای حضور در نشست سران ناتو «کاری خواهد کرد که اردوغان را بسیار خوشحال کند»، موجی از گمانهزنیها را در رسانهها و محافل سیاسی ترکیه به راه انداخته است. از بازگشت احتمالی آنکارا به پروژه جنگندههای اف-۳۵ و لغو بخشی از محدودیتهای ناشی از تحریم کاتسا گرفته تا فروش جنگندههای اف-۱۶ یا موتورهای اف-۱۱۰ برای جنگنده بومی قاآن، سناریوهای مختلفی مطرح شدهاند؛ هرچند رقابت راهبردی ترکیه و اسرائیل و مخالفتهای موجود در واشنگتن همچنان مهمترین موانع تحقق گزینههای بلندپروازانهتر به شمار میروند.
علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه
اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در دیدار با مارک روته، دبیرکل ناتو، درباره سفرش به ترکیه برای حضور در نشست سران ناتو و اینکه در این سفر کاری خواهد کرد که اردوغان را بسیار خوشحال کند، در رسانههای ترکیه بازتاب گستردهای داشت.
با توجه به اینکه سؤال خبرنگار درباره جنگندههای اف-۳۵ و اف-۱۶ بود، این تصور در میان رسانهها و تحلیلگران ترکیهای شکل گرفته که احتمالاً در این سفر باید شاهد خبری در همین زمینه باشیم.
برخی گمانهها بر این است که ترامپ بار دیگر ترکیه را به پروژه اف-۳۵ که شامل تولید ۹۰۰ قطعه از این جنگنده نسل پنجمی است، بازمیگرداند. این اقدام از آن جهت اهمیت دارد که تولید این قطعات سالانه رقمی در حدود ۱۲ میلیارد دلار عاید ترکیه میکرد.
برخی ارزیابی میکنند که احتمالاً ترامپ اجازه فروش جنگنده اف-۳۵ به ترکیه را اعلام خواهد کرد. این خبر نیز از آن جهت مهم است که ترکیه همواره مشتری جدی این جنگنده بوده و رویای خرید ۱۰۰ فروند از آن را در سر میپروراند. آنکارا حتی پیشپرداخت ۱.۴ میلیارد دلاری را برای خرید این جنگندهها پرداخت کرده بود و دو فروند از آن نیز آماده تحویل بود، اما ترکیه در گرداب تحریمهای کاتسای آمریکا گرفتار شد.
برخی دیگر که نگاهی واقعبینانهتر از تحلیلگران نزدیک به حزب حاکم دارند، بر این باورند که رئیسجمهور آمریکا احتمالاً خبر فروش ۷۹ فروند جنگنده اف-۱۶ وعدهدادهشده در دوره بایدن و همچنین ۱۰۰ فروند موتور اف-۱۱۰ را که مناسب جنگنده بومی قاآن ترکیه است، اعلام خواهد کرد.
در این خصوص توجه به چند نکته قابل تأمل است:
- اعمال تحریم علیه ترکیه بر اساس قانون کاتسا، به دلیل خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسی از سوی آنکارا صورت گرفت. این تحریم در سال ۱۳۹۹ تصویب و در سال ۱۴۰۰ بهصورت رسمی به آنکارا ابلاغ شد و روند تحویل دو فروند جنگنده اف-۳۵ آماده تحویل نیز متوقف شد.
- یکی از شروط کنگره آمریکا برای فروش این جنگندهها، عدم استفاده از آنها علیه یونان و قبرس بوده است. بر اساس این شرط، ترکیه اجازه ندارد این جنگندهها را بر فراز دریای مدیترانه، دریای اژه و حریم هوایی یونان و قبرس به کار گیرد. این شرط برای مقامات آنکارا سنگین بوده و آنها بارها اعلام کردهاند که چنین محدودیتی استقلال ترکیه را زیر سؤال میبرد.
- فروش جنگنده به ترکیه در آمریکا مخالفانی نیز دارد که در رأس آنها رژیم صهیونیستی قرار دارد و پس از آن یونان و قبرس هستند که با لابی خود در واشنگتن، کار را برای آنکارا دشوار کردهاند.
مهمترین مانع فروش جنگندههای پیشرفته به ترکیه
اگرچه روابط گرم ترکیه با روسیه و نیز لابی یونانیها برای جلوگیری از فروش جنگندههای اف-۳۵ و اف-۱۶ به ترکیه موانع مهمی محسوب میشوند، اما مانع بزرگ دیگری نیز بر سر راه آنکارا قرار دارد که به نظر نمیرسد به این سادگی اجازه اقدامی در این چارچوب را به واشنگتن بدهد؛ و آن رژیم صهیونیستی است.
فروش جنگنده اف-۳۵ از سوی آمریکا به کشورهای خاورمیانه، از جمله عربستان و امارات، با وجود روابط پیدا و پنهان این کشورها با رژیم صهیونیستی، به دلیل نگرانی از تغییر موازنه قدرت هوایی تاکنون با محدودیتهایی مواجه بوده است.
ماجرا درباره ترکیه از دو کشور یادشده پیچیدهتر نیز میشود؛ زیرا ترکیه در سطح راهبردی بهعنوان رقیبی برای رژیم صهیونیستی مطرح شده است.
همچنین در سوریه، با توجه به سقوط دولت اسد و افزایش نفوذ و قدرت دو طرف در این کشور، رقابت آنها افزایش و عمق بیشتری یافته است؛ بهگونهای که دستکم در دو مرحله شاهد بمباران مناطقی در مرکز سوریه، از جمله پالمیرا، بودهایم که محل فعالیت نیروهای نزدیک به ترکیه عنوان شدهاند.
علاوه بر این، در سطح دوجانبه نیز طی ماههای اخیر مقامات ترک و اسرائیلی چندین بار یکدیگر را تهدید کردهاند. در بالاترین سطح، اردوغان با اشاره به جنگ غزه گفته بود: «اگر این جنایات متوقف نشود، همانطور که در قفقاز عمل کردیم، در فلسطین هم بیکار نخواهیم نشست و ممکن است یک شب ناگهانی بیاییم.»
این اظهارات با واکنش تند مقامات اسرائیلی از جمله بنیامین نتانیاهو و وزیر جنگ این رژیم مواجه شد. وزیر جنگ اسرائیل در واکنش به این سخنان گفت: «ما را تهدید نکنید. اسرائیل قدرتمند است و از هیچ چیز نمیترسد. قدس، قسطنطنیه نیست و اسرائیل نیز یک امپراتوری رو به فروپاشی نیست. امپراتوری عثمانی که رویای آن را دارید فروپاشیده و هرگز باز نخواهد گشت.»
هرچند این لفاظیها تاکنون با نقشآفرینی ترامپ مدیریت شده است، اما بعید نیست تلآویو در قبال ترکیه، دستکم در سوریه، دست به اقدامات بیشتری بزند. در چنین شرایطی، در اختیار داشتن جنگندههای بهروز اف-۱۶ یا جنگندههای نسل پنجم اف-۳۵ میتواند معادلات را برای اسرائیل پیچیدهتر کند.
احتمالات پیش رو
به نظر میرسد با توجه به رقابت رو به افزایش آنکارا و تلآویو در منطقه که احتمالاً در سالهای آینده نیز تشدید خواهد شد، باید پرونده فروش جنگندههای نسل جدید آمریکایی به ترکیه را بیش از آنکه روی میز بدانیم، روی طاقچه تصور کنیم.
بر این اساس، دو احتمال دیگر بیش از سایر گزینهها مطرح هستند: فروش جنگندههای اف-۱۶ یا فروش موتورهای جنگنده.
هرچند فروش ۴۰ فروند جنگنده اف-۱۶ همچنان محتمل به نظر میرسد، اما با توجه به خرید ۶۴ فروند یوروفایتر از انگلیس، قطر و عمان توسط ترکیه، احتمال دارد نیاز آنکارا به این جنگندهها تا حدی کاهش یافته باشد.
با احتمال بیشتری میتوان گفت منظور ترامپ از «هدیه ویژه» به اردوغان، موافقت با تحویل موتورهای اف-۱۱۰ برای جنگنده بومی قاآن است؛ موتورهایی که گفته میشود حداقل ۱۰۰ فروند از آنها در اختیار ترکیه قرار خواهد گرفت تا این کشور بتواند روند تولید جنگنده ملی خود را تسریع کند.
این همان موتوری است که فروش آن در دوره بایدن از سوی دولت آمریکا تأیید شده بود، اما در نهایت با مخالفت کنگره به سرانجام نرسید.
