در حالی که عمان همواره به عنوان بازیگر میانجی و متوازن در خلیج فارس شناخته شده است، تهدیدهای اخیر واشنگتن علیه مسقط از شکلگیری معادلهای جدید در منطقه حکایت دارد؛ معادلهای که در آن موقعیت راهبردی عمان در تنگه هرمز، بیش از گذشته به موضوعی امنیتی و رقابتی تبدیل شده است.
ایرانویو24- سیاست خارجی
تهدیدهای کمسابقه اخیر دونالد ترامپ علیه عمان را نمیتوان صرفاً یک موضعگیری سیاسی یا واکنش مقطعی به تحولات منطقه دانست. این اظهارات در واقع بازتاب رقابتی عمیقتر بر سر آینده نظم امنیتی خلیج فارس و بهویژه جایگاه تنگه هرمز در معادلات ژئوپلیتیکی پس از جنگ اخیر منطقه است. هنگامی که رئیسجمهور آمریکا از لزوم باز بودن تنگه هرمز برای همه سخن میگوید و همزمان هرگونه نقشآفرینی مستقل عمان در این آبراه راهبردی را با ادبیاتی تهدیدآمیز رد میکند، در واقع نگرانی واشنگتن از شکلگیری ترتیبات جدید امنیتی و حقوقی در تنگه هرمز را آشکار میسازد.
این در حالی است که همواره رویکرد عمان دوری از تنشهای مرسوم خلیج فارس بوده است. این کشور طی پنج دهه گذشته سیاست خارجی خود را بر پایه بیطرفی فعال، میانجیگری و اجتناب از ورود مستقیم به منازعات منطقهای بنا کرده است. مسقط برخلاف بسیاری از همسایگان عرب خود، همواره کوشیده روابط متوازنی با ایران، کشورهای عربی، آمریکا و سایر قدرتهای بینالمللی حفظ کند. همین ویژگی موجب شده عمان در پروندههای مختلف از مذاکرات هستهای ایران گرفته تا بحران یمن، به عنوان بازیگری مورد اعتماد همه طرفها شناخته شود.
با این حال، تحولات ماههای اخیر نشان میدهد که موقعیت عمان در حال ورود به مرحلهای متفاوت است. در حالی که جنگ اخیر منطقه و پیامدهای آن موجب شده موضوع تنگه هرمز بار دیگر به یکی از مهمترین محورهای رقابت میان قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شود، موقعیت عمان به عنوان یکی از کشورهای ساحلی و تصمیمساز در سرنوشت تنگه هرمز در حال تغییر است. در این میان، همکاریهای حقوقی و فنی میان ایران و عمان درباره برخی ابعاد رژیم حقوقی تنگه هرمز، حساسیتهایی را در واشنگتن و برخی پایتختهای منطقهای برانگیخته است.
عمان در موضوع تنگه هرمز از برخی مزیتهای ژئوپلیتیکی کمنظیر و برخی محدودیتهای طبیعی برخوردار است. شبهجزیره مسندم که تحت حاکمیت عمان قرار دارد، بر بخش جنوبی این آبراه حیاتی اشراف کامل دارد. از منظر راهبردی، اعمال قدرت مسقط بر مسندم میتواند موجب افزایش نفوذ مؤثر عمان بر تنگه هرمز شود، اما استفاده مسقط از این اهرم در مدیریت تحولات تنگه، میتواند سیاست عمان با همسایگان خود در جنوب خلیج فارس را با چالشهایی مواجه کند. به همین دلیل، هر چند مسندم، یک دارایی ژئوپلیتیکی ارزشمند برای سلطنت عمان محسوب میشود، مسقط از برخورد سیاسی با آن خودداری میکند.
لذا در چنین شرایطی، همکاریهای اخیر ایران و عمان در حوزههای حقوقی و فنی مرتبط با رژیم حاکم بر تنگه هرمز، فراتر از یک همکاری دوجانبه معمولی ارزیابی میشود. این همکاریها از منظر برخی قدرتهای فرامنطقهای میتواند به تقویت نقش کشورهای ساحلی در مدیریت مسائل تنگه و کاهش وابستگی امنیت این آبراه به ترتیبات نظامی خارجی منجر شود؛ موضوعی که به طور طبیعی با برخی رویکردهای سنتی آمریکا در منطقه همسو نیست.
با وجود این اهمیت راهبردی، رویکرد عمان نسبت به تنگه هرمز عمدتاً مبتنی بر اصول حقوق دریاها، آزادی کشتیرانی و امنیت جمعی بوده است. از نگاه مسقط، هرگونه نظامیسازی تنگه یا تبدیل آن به صحنه رقابت قدرتها، پیش از هر کشور دیگری امنیت و ثبات خود عمان را تهدید خواهد کرد. از همین رو، این کشور همواره از راهکارهای مبتنی بر گفتوگو، همکاری منطقهای و سازوکارهای حقوقی حمایت کرده است.
با این حال انتظار آمریکا از عمان هیچ تناسبی با واقعیت رفتاری مسقط ندارد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که نارضایتی آمریکا از عمان صرفاً به مباحث حقوقی تنگه هرمز محدود نمیشود. آنچه بیش از هر چیز واشنگتن را نگران کرده، خودداری عمان از همراهی کامل با راهبردهای امنیتی آمریکا در جریان جنگ اخیر است. عمان برخلاف برخی بازیگران منطقهای، نه درهای خود را به روی تحرکات جدید نظامی گشود و نه تمایلی به ایفای نقش در ائتلافهای تقابلی نشان داد. این رفتار قابل پیشبینی از عمان، با انتظارات بخشی از ساختار تصمیمگیری آمریکا همخوانی نداشت.
از سوی دیگر، احتمالا لابی و فشار برخی بازیگران منطقهای مانند امارات متحده عربی و رژیم اسرائیل نیز در مواضع تند واشنگتن علیه مسقط موثر بودهاند. برخی کارشناسان منطقهای بر این باورند که فشارهای اخیر علیه عمان را باید در چارچوب رقابتهای درون خلیج فارس نیز تحلیل کرد. استقلال نسبی سیاست خارجی عمان و مقاومت این کشور در برابر پیوستن به برخی پروژههای ژئوپلیتیکی منطقهای، طی سالهای گذشته همواره با انتقاد برخی بازیگران عربی مواجه بوده است. از این منظر، فشار بر مسقط تنها محصول اختلافات دوجانبه با آمریکا نیست، بلکه بخشی از رقابت گستردهتر بر سر آینده نظم امنیتی خلیج فارس محسوب میشود.
در مجموع، اگر چه عمان امروز در موقعیتی قرار گرفته که باید میان حفظ سنت دیرینه بیطرفی و مواجهه با فشارهای فزاینده خارجی تعادل برقرار کند، با این حال، شواهد نشان میدهد که مسقط همچنان ترجیح میدهد به جای ورود به بلوکبندیهای امنیتی، نقش میانجی و تسهیلگر را حفظ کند. به همین دلیل، پیشبینی میشود؛ رویکرد عمان در قبال تنگه هرمز همچنان بر سه اصل اساسی استوار خواهد ماند: جلوگیری از تشدید تنشهای نظامی، حمایت از سازوکارهای دیپلماتیک و تأکید بر مسئولیت کشورهای ساحلی در تأمین امنیت این آبراه راهبردی. ایران نیز تلاش نموده ابتکار عمل خود در تنگه هرمز را متناسب و با احترام به استقلال سیاسی عمان و همچنین حفظ استقلال عمل و قدرت خود در معادلات آینده منطقه و تنگه هرمز تنظیم کند.
