ادعای دونالد ترامپ مبنی بر توقف حمله قریبالوقوع به ایران به درخواست همزمان ریاض، دوحه و ابوظبی، فارغ از صحتسنجی، بازتابدهنده یک تحول ساختاری در معادلات امنیتی خلیج فارس است. این گزارش با تفکیک سه لایه علّی — (الف) فشار امنیتی-اقتصادی متحدان منطقهای، (ب) محاسبات هزینه-فایده سیاسی در واشنگتن، و (ج) کارکرد تاکتیکی «تهدید معتبر» در نظریه بازیها — نشان میدهد که تصمیم ترامپ نه یک عقبنشینی ساده، بلکه حاصل موازنه پیچیدهای میان بازدارندگی، دیپلماسی و شرایط بغرنج سیاست داخلی آمریکا بوده است. بر اساس این دیدگاه؛ سناریوهای پیشرو را چگونه میتوان ترسیم کرد
ایرانویو24- دفاعی و امنیتی
در تاریخ ۱۸ مه ۲۰۲۶ (۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵)، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ادعا کرد که حمله نظامی گستردهای را که برای سهشنبه ۱۹ مه (29 اردیبهشت 1405) علیه ایران برنامهریزی شده بود، به درخواست رهبران سه کشور عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی به تعویق انداخته است. این ادعا که در بستر تشدید تنشهای نظامی و دیپلماتیک میان ایالات متحده و ایران رخ میدهد، بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشته است. این گزارش به تحلیل ابعاد مختلف این ادعا، انگیزههای پشت پرده، واکنشهای دیپلماتیک و تحلیلهای کارشناسی از منابع مختلف میپردازد.
آنچه ترامپ گفت
ترامپ در تاریخ ۱۸ مه (۲۸ اردیبهشت) در پستی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که حملات برنامهریزی شده برای روز بعد (سهشنبه) لغو شده است. متن کامل اظهارات وی به شرح زیر بود:
«من توسط امیر قطر، ولیعهد عربستان و رئیس امارات متحده عربی درخواست شدهام که از حمله نظامی برنامهریزی شده علیه ایران که برای فردا برنامهریزی شده بود، خودداری کنم، زیرا مذاکرات جدی در حال انجام است و به نظر این رهبران بزرگ و متحدان، توافقی حاصل خواهد شد که برای آمریکا و تمام کشورهای خاورمیانه و فراتر از آن قابل قبول خواهد بود.»
ترامپ تأکید کرد که این توافق بالقوه باید شامل «هیچ سلاح هستهای برای ایران» باشد. وی همچنین مدعی شد که به پنتاگون دستور داده در صورت عدم حصول توافق قابل قبول، «آماده حمله کامل و گسترده به ایران در یک لحظه» باشند.
ترامپ در یک کنفرانس خبری در کاخ سفید با لحنی محتاطانهتر گفت: «ما آماده میشدیم تا یک حمله بسیار بزرگ را فردا انجام دهیم، و من آن را برای مدتی به تعویق انداختم. امیدوارم شاید برای همیشه، اما احتمالاً برای مدتی کوتاه، زیرا ما مذاکرات بسیار بزرگی با ایران داشتهایم و خواهیم دید که نتیجه آن چه میشود.»
وی افزود که این بار وضعیت «کمی متفاوت» از دفعات قبلی است و «پیشرفت بسیار مثبتی» در مذاکرات حاصل شده است.
تحلیل رسانهها: انگیزههای واقعی پشت تعویق حمله
با وجود ادعای ترامپ درباره وساطت رهبران کشورهای خلیج فارس، رسانههای بینالمللی گزارش دادهاند که درخواست کشورهای عربی تنها یک عامل دیپلماتیک بوده و عوامل متعددی در تصمیم ترامپ نقش داشته است. برخی منابع مل والاستریت ژورنال حتی منکر درخواست کشورهای عربی شدند.
اما برخی منابع خبری گزارش دادهاند که کشورهای عربی به واشنگتن هشدار دادهاند که اگر آمریکا به ایران حمله کند، «همه ما هزینه آن را خواهیم پرداخت» و تأسیسات نفتی و گازی ما هدف قرار خواهد گرفت.
تحلیلها نشان میدهد کشورهای عربی شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، اگرچه نگران برنامه هستهای ایران هستند، اما اولویت اصلی آنها موضوع دیگری است. این کشورها خواستار توقف حملات موشکی به زیرساختهای حیاتی خود نظیر آبشیرینکنها، بنادر و تأسیسات انرژی و همچنین بازگشایی تنگه هرمز میباشند. نگرانی اصلی این کشورها امنیت اقتصادی و حفاظت از تأسیسات حیاتی است، نه صرفاً برنامه هستهای ایران.
برخی رسانهها به حادثه یک روز قبل از اظهارات ترامپ اشاره کردند که یک فروند پهپاد به نیروگاه هستهای براکه در امارات (تأمینکننده ۲۵ درصد برق این کشور) حمله کرد. اگرچه امارات مستقیماً ایران را متهم نکرد، اما این رویداد حساسیت امنیتی را به شدت افزایش داد. ضمن اینکه ایران تاکید کرد حمله به نیروگاه هستهای امارات تحت پرچم دروغ جهت انتساب به تهران و برای ایجاد محاسبات غلط انجام شده است.
اما درباره دلایل عقب نشینی ترامپ از تشدید دوباره جنگ، برخی نیز بر تشدید پیامدهای اقتصادی بسته شدن تنگه هرمز تأکید کردند. بر اساس این دیدگاه؛ ایران عملاً تنگه هرمز (گذرگاه ۲۰ درصد نفت و گاز جهان) را تحت کنترل دارد و تشدید جنگ از سوی آمریکا تنگه را مسدود کرده و قیمت نفت را به بالای ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسانده است که برای اقتصاد کشورهای صادرکننده نفت منطقه بسیار گران است. لذا تشدید جنگ ضربات به اقتاد آمریکا و جهان را هم سنگینتر خواهد کرد.
برخی رسانهها نیز تحلیل کردهاند که نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای کنگره (نوامبر ۲۰۲۶) نقش کلیدی در محاسبات ترامپ دارد. نظرسنجیها نشان میدهد ۶۴ درصد رأیدهندگان آمریکایی معتقدند ورود به جنگ با ایران اشتباه بوده است. صرف نظر از هزینههای تحمیلی ایران به پایگاههای آمریکا در منطقه، طبق برآورد پنتاگون، جنگ تاکنون حداقل ۲۹ میلیارد دلار هزینه داشته و افزایش قیمت سوخت به تورم دامن زده است.
مقامات کاخ سفید نگران هستند که جنگی طولانی و پرهزینه، شانس جمهوریخواهان برای حفظ کنترل کنگره را به خطر بیندازد. از نظر تاریخی، جنگهایی که با نمایش قدرت آغاز میشوند، به محض اینکه فشار اقتصادی به خانوارهای معمولی وارد شود، به سرعت به یک شکست سیاسی تبدیل میشوند.
گمانهزنی درباره نزدیک شدن طرحها تحت میانجیگری پاکستان
منابع متعدد گزارش دادهاند که پاکستان تلاش زیادی برای نزدیک ساختن دیدگاههای تهران و واشنگتن ایفا میکند. همزمان با سفر سه روزه محسن نقوی وزیر کشور پاکستان به تهران، ایران پیشنهاد ۱۴ مادهای اصلاح شده خود را از طریق واسطههای پاکستانی به واشنگتن تحویل داده است که گفته میشود در برخی حوزهها منجر به کاهش شکافها میان تهران و واشنگتن شده است.
اما همزمان برخی اظهارات رسمی نشان میدهد که با وجود خوشبینی رسانهای، شکاف عمیقی میان خواستههای دو طرف وجود دارد. ایالات متحده آمریکا بر خلع سلاح کامل هستهای ایران، برچیدن کامل زرادخانه موشکی، تضعیف توان دریایی و قطع ارتباط تهران با گروههای مقاومت اصرار دارد. جزئیات گزارش شده حاکی از آن است که آمریکا خواهان انتقال تمام مواد غنیشده به خاک خود و تعطیلی تمام سایتهای هستهای ایران به جز یک سایت است.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران خواستههای روشنی دارد که شامل پایان جنگ در تمام جبههها به ویژه لبنان، رفع کامل تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدود شده، جبران خسارت جنگ و پایان محاصره دریایی میشود. بر اساس جزئیات گزارش شده، ایران خواستار آزادسازی حداقل ۲۵ درصد از داراییهای بلوکه شده خود (که بالغ بر دهها میلیارد دلار برآورد میشود) است و در عین حال بر ادامه فعالیت هستهای صلحآمیز خود زیر نظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی اصرار میورزد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «مذاکره به معنای تسلیم نیست. جمهوری اسلامی ایران با عزت، قدرت و حفظ حقوق مردم وارد گفتگو میشود و تحت هیچ شرایطی از حقوق قانونی مردم و کشور عقبنشینی نخواهد کرد.»
در بحبوحه این تحولات ایران گامهای عملی را برای تنظیم مقررات عبور و مرور در تنگه هرمز تسریع کرده است. روز گذشته شورای عالی امنیت ملی ایران، مرجع قانونی مدیریت ترانزیت در تنگه هرمز را معرفی کرده و تاکید کرد عبور بدون هماهنگی با این نهاد غیرقانونی است.
تحلیل سناریوها: گمانهزنی درباره آینده
در سایه تحولات اخیر، رسانهها چهار سناریوی اصلی را برای روزهای آینده محتمل میدانند:
-
سناریوی اول: توافق موقت دیپلماتیک (خوشبینانه) برخی منابع با استناد به عقبنشینیهای مکرر ترامپ و اظهارات مقامات آمریکایی و عربی ادعا کردهاند که «پیشرفت مثبت» حاصل شده است. اگر ایران در زمینه غنیسازی اورانیوم امتیازاتی دهد و آمریکا تحریمهای نفتی را به حالت تعلیق درآورد، ممکن است آتشبس تمدید شده و مذاکرات بار دیگر آغاز شود.
-
سناریوی دوم: جنگ قریبالوقوع؛ ترامپ مدعی شده که ارتش در حالت آماده باش کامل است. تحلیلگران معتقدند اگر طی ۲ تا ۳ روز آینده پیشرفت ملموسی در مذاکرات حاصل نشود، ترامپ برای نشان دادن قدرت و جلب رضایت جناح تندرو جمهوریخواه، دستور حمله محدود یا گسترده را صادر خواهد کرد. یکی از مقامات ارشد آمریکایی گفته بود که اگر ایران تغییر موضع ندهد، آمریکا مجبور است مذاکرات را “با کمک بمبها” ادامه دهد.
-
سناریوی سوم: تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح» (محتمل)با توجه به فشار داخلی در آمریکا و نگرانی متحدان منطقهای واشنگتن، ترامپ ممکن است استراتژی «فشار حداکثری» را بدون درگیری نظامی تمام عیار ادامه دهد. این سناریو شامل تشدید تحریمها و عملیات سایبری بدون حمله هوایی گسترده است.
-
سناریوی چهارم: تشدید تنش توسط ایران : با وجود آنکه هیچ نوع شواهد و سابقهای وجود ندارد، معدودی از تحلیلگران نیز معتقدند ایران ممکن است برای افزایش برگ برندههای خود در مذاکرات، حملاتی به تأسیسات آمریکا یا متحدانش در منطقه ترتیب دهد که میتواند به سرعت وضعیت را از کنترل خارج کند.
جمعبندی و تحلیل نهایی
تحلیل رسانهها نشان میدهد که ادعای ترامپ درباره عقبنشینی از حمله به دلیل “درخواست رهبران عربی” تنها پارهای از واقعیت است. به نظر میرسد ترکیبی از عوامل زیر باعث تعویق حمله شده است:
– ترس واقعی کشورهای حاشیه خلیج فارس از نابودی زیرساختهایشان در صورت حمله به ایران، آنها را وادار به لابی گسترده در واشنگتن کرده است.
– ترس از شکست دوباره همزمان با افزایش فشار داخلی به دلیل هزینههای سنگین جنگ و افزایش قیمت بنزین.
– برخی منابع معتقدند که تهدید به حمله خود یک تاکتیک مذاکراتی از سوی ترامپ بوده است تا با ایجاد فضای اضطراری، امتیازات بیشتری از ایران و متحدان عرب خود بگیرد.
در حالی که آتشبس برای چند روز حفظ شده و دیپلماسی نفس میکشد، سایه تشدید جنگ همچنان بر سر منطقه سنگینی میکند. ایران نیز نسبت به احتمال هر نوع اقدام نظامی غافلگیرکننده هوشیار است؛ شب گذشته بلافاصله سردار علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه خاتمالانبیا، در بیانیهای از آمادگی کامل نیروهای مسلح ایران در برابر هر نوع حمله متجاوزانه خبر داد.
اغلب ناظران معتقدند ایران کاملاً خواستار توقف جنگ در وضعیت فعلی است. اما ترامپ با چالش دشواری روبروست: چگونه میتواند از جنگی که خود شروع کرده است، بدون از دست دادن «چهره قدرت» خارج شود.
