«ترکیه در امور داخلی ما دخالت نکند»؛ این بخشی از بیانیه ای بود که علیه ترکیه در پارلمان جمهوری آذربایجان منتشر شد و برای جامعه و فضای سیاسی ترکیه تا حدودی سنگین و بهت آور بود.
علی حیدری- کارشناس مسائل ترکیه
روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان طی یکصد سال گذشته با شیبی ملایم رو به افزایش بوده و بخصوص بعد از جنگ قره باغ در سال 2020 این روابط با شدت بیشتری توسعه و عمق پیدا کرد.
دو کشور در روابط دو جانبه ظاهرا بیشترین هماهنگی و همکاری را با یکدیگر داشته و در مجامع بین المللی نیز با توجه به سطح نفوذ خود از یکدیگر حمایت می کنند.
عمق این روابط دو جانبه که البته با حضور اردوغان افزایش داشته، تا آنجاست که در رویدادی نادر، در رقابتهای انتخاباتی ریاست جمهوری ترکیه در سال 2023، الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان به ترکیه رفته و با حضور در نمایشگاه محصولات نظامی ترکیه معروف به تکنوفست، از اردوغان حمایت کرد.
ترکیه از آذربایجان در سطح بین المللی حمایت می کند، فروش تسلیحات به باکو بخصوص در جنگ قره باغ را دنبال می کند، در نوسازی ارتش این کشور به باکو کمک می کند، در بازسازی مناطق آزاد شده حضور دارد و محل ترانزیت بخش عمده ای از انرژی صادراتی آذربایجان به دنیاست که این موارد سود دو طرفه ای برای آنها دارد.
آذربایجان نیز به واسطه روابط خود گاهی به کمک ترکیه آمده است که یکی از آنها میانجیگری بین آنکارا-تل آویو در باکوست که بعد از تیره شدن روابط دو طرف انجام گرفته و می‌گیرد.
اما این روابط همواره رو به رشد نبوده و در زمان‌هایی با سکته‌هایی همراه بوده است.
موارد اختلافی بین ترکیه و آذربایجان
- دیپلماسی فوتبالی بین ترکیه و ارمنستان
مثلاً در سالهای 2008 و 2009 که ترکیه با ارمنستان روند مذاکرات موسوم به «دیپلماسی فوتبالی» را آغاز کرد، آذربایجان آزرده خاطر شده و اعلام کرد که این روند به مغایر با منافع ملی باکو است و در اعتراض به این روند، الهام علی اف در یک نشست بین المللی اتحاد تمدن ها در استانبول شرکت نکرد.
- قیمت گاز آذربایجان و شرایط ترانزیتی ترکیه
در همان سالهای 2009 و 2010 که قرارداد صادرات و ترانزیت گاز آذربایجان به ترکیه رو به پایان بود اختلافی مهم بر سر قیمت و نحوه صادرات پیش آمد. ترکیه قصد داشت در فروش مجدد گاز آذربایجان به اروپا و تعیین شرایط انتقال آن نقش بیشتری داشته باشد؛ اما باکو نگران بود که این وضعیت درآمد و استقلال صادراتی‌اش را کاهش دهد.
رئیس‌جمهور آذربایجان در اکتبر 2009 علناً از قیمت پایین گاز و شرایط ترانزیت انتقاد کرد و از بررسی مسیرهای جایگزین صادرات خبر داد.
- روابط با رژیم اسرائیل
دو طرف در سالهای مختلف به دلیل سینونسی بودن روابط ترکیه با رژیم اسرائیل در این خصوص با چالش هایی روبرو بوده اند. در سال های 2010 ماجرای کشتی ماوی مرمره که منجر به کشته شدن 9 شهروند ترکیه ای توسط نیروهای اسرائیلی شد، تنشی را بین آنکارا و تل آویو به وجود آورد و ترکیه توقع داشت که این فشار از سوی باکو نیز به تل آویو وارد شود که اینطور نشد.
در سال جاری میلادی نیز سخنرانی نتانیاهو و اظهارات ضد ترکیه ای و ضد اردوغانی وی که با حضور نماینده آذربایجان همراه بود، حواشی زیادی به همراه داشت.
- ممنوعیت حجاب و سختترین چالش موجود
آخرین نمونه این اختلافات در حوزه دو جانبه و سیاست خارجی مربوط به قانونی ممنوعیت حجاب در مدارس آذربایجان است که در ترکیه بازتابهای زیادی به همراه داشته است.
این اقدام آذربایجان در سطوح اجتماعی و سیاسی ترکیه با واکنش های منفی و بعضاً تندی روبرو شده و همچنان نیز ادامه دارد.
در سطوح اجتماعی، گروه‌های مختلف مردمی با تجمع در مقابل سفارت آذربایجان در استانبول به صورت مکرر، اعتراض خود را به این تصمیم اعلام کرده اند.
در سطح سیاسی نیز رهبران احزاب مختلف از جمله دولت باغچلی رهبر حزب حرکت ملی گرا، کمال کلیچدار اوغلو رهبر حزب جمهوریت خلق، اوزگور اوزل رهبر حزب نو، فاتح اربکان رهبر حزب دوباره رفاه، محمود آریکان رهبر حزب سعادت و دوغو پرینچک رهبر حزب وطن از جمله رهبران جریانات سیاسی بودند که نسبت به این موضوع انتقاد کرده و خواهان لغو این قانون شدند.
در سطح رسانه‌ای، عمدتاً رسانه‌های اسلامگرا این قانون را زیر سوال برده‌اند.
در سطح دولتی نیز همان ابتدا رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه در سخنرانی خود در سازمان ملل بدون نام بردن از آذربایجان، عدم تحصیل دختران بدلیل محجبه بودن را مورد انتقاد قرار داد.
همچنین اوکتای سارال مشاور ارشد اردوغان در پیامی، جلوگیری از تحصیل و ورود دانش آموزان دختر به مدارس به دلیل داشتن روسری را غیرقابل قبول خوانده و خواهان کنار گذاشتن تحمیل های ایدئولوژیک درباره حق آموزش شد.
وقتی صبر آذربایجان لبریز شد
مجموعه این اتفاقات باعث شد تا پارلمان آذربایجان در بیانیه ای از ترکیه بخواهد در امور داخلی این کشور دخالت نکند و یادآور شد که منظور حیدر علی اف رئیس جمهور سابق آذربایجان از به کار بردن واژه «یک ملت، دو دولت» این بوده که ملت دو کشور با هم برادرند اما دو دولت مستقل وجود دارد که تصمیمات آنها باید مورد احترام طرف مقابل قرار بگیرد.
چرا ترکیه در امور آذربایجان دخالت می‌کند؟
درباره مداخلات گاه و بیگاه ترکیه در امور داخلی آذربایجان می توان دو دلیل عمده را ذکر کرد:
الف) در بعد اجتماعی می‌توان از اصطلاح سلطه جامعه بزرگتر استفاده کرد. در این معادله، دو ملت یا گروهی که روابط بسیار نزدیکی با هم دارند گاهی دچار این تعارض می شوند زیرا ملت یا گروه بزرگتر به خود اجازه می دهد که در امور طرف کوچکتر دخالت کند، برای او تعیین تکلیف کند یا سیاست در پیش گرفته از سوی طرف کوچکتر که مورد دلخواهش نیست را مورد انتقاد قرار دهد. در این مدل، طرف بزرگتر ناخوداگاه حکم برادر بزرگ یا پدر را ایفا می کند که در برخی موارد به مذاق طرف کوچکتر خوش نیامده و واکنش منفی نشان می دهد.
ب) در بعد سیاسی، بخصوص بعد از جنگ قره باغ، دولتمردان ترکیه علاقه زیادی به اعلام عمومی این دارند که اگر آنها نبودند معلوم نبود که آذربایجان پیروز جنگ شود. این موضوع بخصوص درباره اردوغان صادق است که در محافل مختلف که برای مانور تبلیغاتی-سیاسی خود معمولا از کمکهای نظامی و سیاسی به آذربایجان سخنرانی می‌کند.
اوج این اظهارات مربوط به اظهارات وی در سال 2024 بود که در حین تهدید اسرائیل عنوان کرد که ما همانطور که در لیبی و آذربایجان نیرو پیاده کردیم، در آنجا(غزه) هم ممکن است نیرو پیاده کنیم. این اظهارات با واکنش تند رسانه های آذربایجان که مستقیماً از دولتمردان خود دستور می گیرند، روبرو شد.
رسانه‌های آذربایجان اعلام کردند که ترکیه هیچ نیرویی در آذربایجان نداشته و هر سلاحی هم که به آذربایجان داده پول آن را کامل گرفته است. موضوعی که الهام علی اف نیز بعدها چندبار به آن تاکید کرد.
ماجرا به کجا ختم می‌شود؟
اگرچه واکنش تند پارلمان و حزب حاکم آذربایجان نسبت به اتفاقات رخ داده در ترکیه پیرامون مسئله ممنوعیت حجاب در آذربایجان برای ترکها تا حدودی بهت آور بوده اما به نظر می رسد که این چالش نیز مانند گذشته به شکل مرضی الطرفین حل و فصل خواهد شد.
بدین معنا که ترکیه دریافته خطوط قرمز آذربایجان را با حساسیت بیشتری مورد توجه قرار دهد و در امور داخلی این کشور دخالت نکند و احتمالاً باکو نیز برای قانون ممنوعیت حجاب دست به اقداماتی بزند که ترکیه بتواند از آن برای افکار عمومی داخلی خود دستاورد یا راه گریزی داشته باشد.
