آیا خاورمیانه در آستانهٔ جنگی بزرگتر است؟ دو سال پیش، اردوغان در پارلمان ترکیه اسرائیل را به چشمداشت به آناتولی متهم کرد. آن زمان کمتر کسی باور کرد. امروز، از پناهگاههای زیرزمینی در استانبول تا موشکهای ۱۰۰۰ کیلومتری آنکارا، همه چیز بوی آمادهباش برای رویارویی مستقیم با اسرائیل میدهد.
علی حیدری، کارشناس مسائل ترکیه
«تصور نکنید که اسرائیل در غزه خواهد ماند. این دولت شریر، این دولت تروریستی اگر متوقف نشود، دیر یا زود با توهم سرزمین موعود به آناتولی هم چشم خواهد دوخت. حماس در غزه در خط مقدم آناتولی قرار دارد. آیا کور هستید و این را نمیبینید؟»
۲ سال پیش در چنین روزهایی وقتی اردوغان این سخنان را در پارلمان ترکیه بر زبان جاری کرد، بخشی از جامعهٔ ترکیه آن را بلوف و بخشی دیگر نیز آن را نتیجهٔ رقابتهای درونحزبی میخواند و کسی تصور نمیکرد که شاید بحث حملهٔ رژیم اسرائیل به ترکیه روزی جدی شود.
امروز اما در محافل سیاسی، دانشگاهی و حتی افواه عمومی، حملهٔ اسرائیل به ترکیه یک موضوع مورد بحث است.
نشانههایی از آمادگی ترکیه برای روزهای سخت
در خارج از ترکیه نیز نشانههای این اتفاق در محافل مطالعاتی مورد بحث و بررسی قرار میگیرد که میتوان به صورت مختصر در زیر به آن اشاره کرد:
-
ترکیه به همراه قطر و ایران از حامیان اصلی جنبش حماس است که حمایت سیاسی از این جنبش در منطقه را در کنار قطر (حمایت مالی) و ایران (حمایت نظامی) بر عهده دارد. نتانیاهو نیز طی دو سال گذشته نشان داده که تحت حمایت کامل آمریکای ترامپ از حمله به هیچ منبع تهدیدی ابایی ندارد.
-
ترکیه اگرچه در ماجرای فروپاشی دولت اسد در سوریه در کنار اسرائیل و آمریکا قرار گرفت، اما تحولات بعدی نشان داد که فاصله گرفتن از روسیه و ایران در سوریه به طمع منافع بیشتر، حاصلی جز ضربات نظامی و امنیتی از سوی اسرائیل به همراه نداشته و آنکارا مجبور شده تنها در حوزهٔ اقتصادی در سوریه فعالیت کند که همین سطح هم احتمالاً در آینده از سوی اسرائیل با مشکل روبرو خواهد شد. زیرا تلآویو هرگز اجازهٔ عرض اندام به ترکیه در سوریه را نخواهد داد. ماجرای سوریه باعث افزایش تنش بین ترکیه و اسرائیل شد که تاکنون میانجیگریهای باکو و دیگران نیز بر آن اثری نداشته است.
-
پس از جنگ ۱۲ روزه بین ایران و رژیم صهیونیستی، در ترکیه طرح ایجاد پناهگاههای زیرزمینی در شهرهای مختلف تصویب شد که از همان زمان نیز ساخت آنها آغاز شده است. این پناهگاهها برای حفاظت از شهروندان ترکیه در برابر حملات موشکی، هستهای و شیمیایی احتمالی ساخته میشود.
-
جنگ ۱۲ روزه مورد توجه و مطالعهٔ دقیق محافل نظامی و امنیتی ترکیه بهویژه سازمان اطلاعات این کشور (میت) قرار گرفت که در آن شیوهٔ جنگ اسرائیل و مهمات به کار رفته از سوی این رژیم علیه ایران بررسی شد تا برای مقابله با آن تدابیر لازم اندیشیده شود.
-
توسعهٔ موشک دوربرد ترکیه (تایفون) بعد از جنگ ایران و اسرائیل با سرعت بیشتری انجام گرفت بهطوری که نسل اولیهٔ این موشک که ۴ سال پیش با بردی حدود ۵۰۰ کیلومتر و برای مقابله با یونان ساخته شد، به سرعت به بردی بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر رسیده است که نشان میدهد هدف این موشک دیگر فراتر از یونان است.
-
خلوق بایراقدار مدیر عامل شرکت پهپادسازی بیرقدار چندی پیش اعلام کرد که این شرکت قصد دارد در همهٔ ۸۱ استان این کشور پایگاه ساخت پهپاد ایجاد کند. هدف از این اقدام، ایجاد یک شبکهٔ سراسری است که بتواند در صورت نیاز، به سرعت میلیونها پهپاد از انواع مختلف تولید کند.
-
در برخی از شهرهای این کشور در سطوح دولتی اقدام به بسیج عمومی شده است که در آن، گروهی برای شرایط سخت احتمالی آماده شوند.
- در حاشیه مجمع دیپلماسی آنتالیای ترکیه، فیدان وزیر خارجه این کشور از نشست وزرای خارجه پاکستان، مصر، عربستان و ترکیه خبر داد. اگرچه درباره محتوای این نشست غیر علنی سخن چندانی به میان نیاورد اما کارشناسان بر این عقیده اند که تحولات دو سال گذشته منطقه، آنکارا را به سمت تشکیل یک ائتلاف امنیتی سوق داده تا در برابر خطری منطقه ای از خود مراقبت کنند. فصل مشترک نگرانی منطقه ای هر چهار کشور را میتوان ترس از حملات اسراییل دانست.
-
جو کنت رئیس سابق مرکز مبارزه با تروریسم آمریکا در شبکهٔ اجتماعی خود نوشت: «متأسفانه خروج از ناتو برای دوری از درگیریهای خارجی نخواهد بود، ما (آمریکا) ناتو را ترک خواهیم کرد تا وقتی ترکیه و اسرائیل در نهایت در سوریه با هم درگیر شدند، بتوانیم در کنار اسرائیل قرار بگیریم.»
موارد ذکر شده در بالا گوشهای از نشانههای تحولات در منطقه و اقدامات ترکیه برای وضعیتی است که ممکن است در ماهها و یا سالهای آینده گریبانگیر این کشور شود.
انگیزههای نتانیاهو و اسرائیل برای تنبیه ترکیه و اردوغان
نتانیاهو بعد از ۷ اکتبر سال ۲۰۲۳ بارها از عبارت «خاورمیانهٔ جدید» استفاده کرده که توسط اسرائیل و با کمک آمریکا رقم خواهد خورد.
نخستوزیر اسرائیل در سخنرانی خود در سازمان ملل با ارائهٔ دو نقشه، کشورهای مختلف منطقه را تقسیمبندی کرد که بر اساس آن، کشورهای به زعم او سیاه و نفرین شده شامل ایران، یمن، عراق، سوریه و لبنان میشد که باید با آنها جنگید و کشورهای سبز که وارد روند عادیسازی روابط با این رژیم شدهاند؛ شامل مصر، سودان، امارات، عربستان سعودی، بحرین و اردن.
اگرچه ترکیه به دلیل روابطی که از گذشته با اسرائیل داشته وارد هیچ یک از این دستهها نشد، اما بعدها اظهارات تند مقامات اسرائیلی علیه اردوغان نشان داد که آنها نیمنگاهی نیز به ترکیه بهویژه بعد از جنگ با ایران خواهند داشت. حتی اگر ترکیه به هزاران دلیل واقعاً خواهان جنگ با رژیم اسرائیل نباشد، اما به عنوان یک کشور بزرگ اسلامی که از دشمن درجهٔ یک این رژیم (حماس) نیز حمایت کرده و مانند قطر دفاتری برای فعالیت در شهرهای مختلف ترکیه بهویژه استانبول به آنها داده است.
طی ماههای گذشته نیز اردوغان چندبار اسرائیل را تهدید کرده که همانطور که در قرهباغ و لیبی وارد شدیم، در آنجا (سرزمینهای اشغالی) نیز وارد میشویم.
اما این تهدیدات یکطرفه نبوده و مقامات اسرائیلی از جمله نفتالی بنت نخستوزیر سابق این رژیم نیز اعلام کردهاند که «اسرائیل بعد از ایران بیکار نخواهد نشست» یا اظهارات وزیر انرژی این رژیم که ترکیه را تهدید کرده و گفته بود: «هرکس با حماس در ارتباط باشد، نمیتواند در هیچ جای جهان راحت بخوابد.»
ناتو در کجای ماجراست؟
تفاوت ترکیه با ایران و قطر برای رژیم اسرائیل میتواند موضوع عضویت آنکارا در ناتو باشد که بر اساس بندهای این پیمان نظامی، حمله به یکی از اعضا مساوی با حمله به همهٔ اعضاست و این سازمان باید برای دفاع از هر یک از اعضای خود دست به اقدام بزند.
شاید اگر موضوع عضویت ترکیه در ناتو نبود از مدتها قبل حمله به این کشور اتفاق افتاده بود، اما همین موضوع باعث پیچیدگی ماجرا شده است. بر همین اساس شاید بتوان یک حملهٔ محدود را متصور بود که بلافاصله با دخالت آمریکا پایان یابد، اما بر سیاستهای منطقهای آنکارا نظیر حمایت از حماس تأثیرگذار باشد.
جمعبندی: خاک ترکیه یا میدان سوریه
اگرچه در نگاه اول ممکن است نوع ارتباط ترکیه و رژیم اسرائیل که ریشهدار است، گزینهٔ حملهٔ اسرائیل به ترکیه را کمرنگ کند، اما موارد ذکر شده در بالا نشان میدهد که اولاً سطح تنش در منطقه به شکل بیسابقهای بالاست و همانطور که هیچکس انتظار نداشت اسرائیل به متحد راهبردی آمریکا در خارج از ناتو (قطر) حملهٔ نظامی ولو محدود کند، نباید همین سطح حمله به ترکیه را نیز بعید دانست بهویژه اینکه از منظر مقامات اسرائیلی فرصتی تاریخی پیش آمده که رژیم اسرائیل همهٔ کشورها و گروههای مخالف خود را با حملاتی بیسابقه روبرو کرده و نظم جدید مورد ادعای خود در منطقه را با حمایت بیدریغ آمریکا دنبال کند.
دوم اینکه حتی اگر خاک ترکیه مورد هدف اسرائیل قرار نگیرد، احتمال درگیری دو طرف در سوریه بسیار بیشتر از گذشته است. موضوعی که هاکان فیدان وزیر خارجهٔ ترکیه نیز در دورهٔ اخیر چندین بار به آن اشاره کرده است.
