دستاوردهای اخیر ایران در حوزه فناوری فضایی، از پرتاب ماهوارههای بومی تا توسعه زیرسامانهها و ایستگاههای زمینی، نشانه شکلگیری ظرفیتی راهبردی است که میتواند با تغییر نقش دولت و میدانداری بخش خصوصی، به خلق ثروت از دانش و توسعه اقتصاد دانشبنیان منجر شود.
ایرانویو24- علمی
ایران در سالهای اخیر گامهای مهم و قابل توجهی در عرصه فناوری فضایی برداشته است و توانسته با پرتاب ماهوارهها، توسعه ایستگاههای زمینی و بومیسازی پرتابگرها، جایگاه خود را در میان کشورهای فعال در حوزه فضایی تثبیت کند. از این رو روز ملی فناوری فضایی هر سال در ۱۴ بهمن ماه برگزار میشود تا دستاوردهای علمی، تحقیقاتی و عملیاتی کشور در حوزه فضایی و فناوریهای مرتبط با ماهوارهها، پرتابگرها و ایستگاههای فضایی معرفی شود.
هدف از بزرگداشت این روز، معرفی توانمندیهای علمی ایران، تشویق به توسعه زیستبوم فناوری فضایی و ترغیب نسلهای جوان به فعالیت در این حوزه است؛ از این رو این روز فرصتی است برای معرفی دستاوردهای علمی و عملیاتی، تقویت زیستبوم فناوری فضایی و تشویق نسلهای جوان به فعالیت در حوزهای که آینده علم و فناوری کشور به آن وابسته است. مهمترین دستاوردهای فضایی ایران طی سالهای اخیر را میتوان در چند محور اصلی دستهبندی کرد:
۱.توسعه ماهوارهها و پرتابگرها
* پرتاب موفق ماهوارههای بومی مانند ماهوارههای فجر، امید، ظفر، نور، کوثر و خیام
* توسعه و بهکارگیری پرتابگرهای سری سفیر، سیمرغ و قائم برای انتقال ماهوارهها به مدارهای پایین زمین (LEO)
* بومیسازی سامانههای هدایت، کنترل و تثبیت مدار ماهوارهها
۲.ایستگاههای زمینی و شبکه کنترل ماهواره
* راهاندازی ایستگاههای زمینی متعدد برای دریافت داده و مدیریت ماهوارهها
* توسعه ایستگاههای قابل حمل و کوچک (چمدانی و جیبی) که امکان دسترسی آسان و انعطافپذیری را فراهم میکنند
* ایجاد شبکه پایدار ارتباطی که امکان شبه برخط دریافت دادهها از ماهوارهها را فراهم کرده است
۳. فناوریهای زیرسامانهای
* توسعه سامانههای پیشرانه داخلی ماهوارهها (OTS / Thruster systems) برای جابهجایی و تثبیت مدار
* بهبود سیستمهای کنترل وضعیت و نشانهروی ماهوارهها
* توسعه زیرسامانههای مربوط به حسگرها، دوربینها و سنجش از دور
۴.کاربردهای عملیاتی
* استفاده از ماهوارهها در کشاورزی دقیق، پایش مراتع و باغات، مدیریت منابع آب و محیطزیست
* فراهم کردن داده برای مطالعات زمینشناسی، منابع طبیعی و پایش تغییرات اقلیمی
* توسعه خدمات سنجش از دور و اینترنت اشیاء در قالب زیستبوم فناوری فضایی
۵.توسعه زیستبوم فضایی و فناوری بومی
* ایجاد شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه فضایی
* ترویج همکاری بین دانشگاهها، سازمان فضایی و بخش خصوصی
* تکیه بر زنجیره ارزش کامل از تولید قطعات تا ارائه خدمات عملیاتی
شکلگیری زنجیره صنعت فضایی در کشور
ایران با پرتاب موفق ماهوارههای بومی همچون فجر، امید، ظفر، نور و کوثر، توانسته گامهای بزرگی در عرصه فناوری فضایی بردارد. پرتابگرهای داخلی مانند سفیر، سیمرغ و قائم، امکان انتقال ماهوارهها به مدار پایین زمین را فراهم کردهاند و سامانههای هدایت و تثبیت مدار نیز بومیسازی شدهاند. همچنین ایستگاههای زمینی توسعهیافته، شامل ایستگاههای چمدانی و جیبی قابل حمل، دریافت داده و مدیریت ماهوارهها را بهصورت شبه برخط ممکن کرده و به ایجاد شبکه پایدار ارتباطی کمک کردهاند.
از نظر فناوری زیرسامانهای، ایران به توسعه سامانههای پیشرانه داخلی، کنترل وضعیت و نشانهروی ماهوارهها و حسگرها و دوربینهای سنجش از دور دست یافته است. این پیشرفتها زمینه را برای کاربردهای عملیاتی فراهم کرده است؛ از جمله کشاورزی دقیق، پایش مراتع و باغات، مدیریت منابع آب و محیطزیست و ارائه خدمات مبتنی بر اینترنت اشیاء.
علاوه بر آن، ایجاد شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه فضایی و تقویت زنجیره ارزش از تولید قطعات تا ارائه خدمات عملیاتی، از مهمترین اقدامات برای توسعه زیستبوم فناوری فضایی کشور محسوب میشود. این دستاوردها نه تنها جایگاه علمی ایران را در منطقه و جهان تثبیت کرده، بلکه مسیر توسعه بازار و کاربردهای عملیاتی فناوری فضایی را نیز هموار کرده است.
از همکاریهای بینالمللی تا کاربرد صنعتی فضایی
ماهواره «خیام» با وزن ۶۰۰ کیلوگرم با ماهوارهبر «سایوز» در روز ۱۸ مردادماه ۱۴۰۱ به مدار ۵۰۰ کیلومتری زمین پرتاب شد تا طبق اعلام سازمان فضایی به مدت ۵ سال از دادهها و تصاویر ارسالی آن در حوزههای کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست، منابع آبی، معادن و پایش مرزها و مدیریت حوادث غیرمترقبه و نیروهای دفاعی استفاده شود.
کاربرد دادههای این ماهواره قرار بوده است در حوزههایی چون «رطوبت خاک و گیاه»، «حوزه محیط زیست»، «حوزه بلایای طبیعی»، «پایش تغییرات شهری»، «اکتشافات معدنی»، «پایش منابع آبی»، «پایش تغییرات مرز ساحلی» و «پایش مساحت سطح آب دریاچهها، تالابها و ذخایر آب سدها» کاربردی شود.
اولین پرتاب موفق چند محموله فضایی
در بهمن سال ۱۴۰۲ ماهواره ایرانی «مهدا» بههمراه دو نانو ماهواره به نامهای «کیهان ۲» و «هاتف ۱» از پایگاه امام خمینی(ره) با موفقیت به فضا پرتاب شد. این ماهواره بهوسیله ماهوارهبر «سیمرغ» که توسط وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ساخته شده است، از پایگاه امام خمینی(ره) با موفقیت در مدار بیضوی با ارتفاع کمینه ۴۵۰ کیلومتر و ارتفاع بیشینه ۱۱۰۰ کیلومتری زمین تزریق شد.
ماهواره مهدا ماهوارهای تحقیقاتی است که مراحل طراحی، ساخت، تجمیع و آزمون آن در پژوهشگاه فضایی ایران انجام شده است.
دومین تجربه همکاری بینالمللی در فضا
پنجشنبه ۱۰ اسفند ۱۴۰۳، ماهواره «پارس ۱» توسط پرتابگر سایوز از پایگاه پرتاب وستوچنی روسیه به فضا پرتاب شد و در مدار خورشید آهنگ با ارتفاع ۵۰۰ کیلومتر از سطح زمین تزریق شد. «پارس ۱»، ماهوارهای تحقیقاتی است که مراحل طراحی، ساخت، تجمیع و آزمون آن در پژوهشگاه فضایی ایران انجام شده است.
این ماهواره ۱۳۴ کیلوگرمی، از سری ماهوارههای تحقیقاتی – سنجشی پژوهشگاه فضایی ایران است و به منظور تصویربرداری کاربردی، توسعه بازار دادههای سنجشی داخلی و توسعه و آزمون فناوریهای مورد نیاز ماهوارههای سنجشی عملیاتی بومی، طراحی و تولید شده است.
این ماهواره دارای سه دوربین تصویربرداری است و اطلاعات منابع زمینی را در سه محدوده طیفی مرئی، فروسرخ موج کوتاه و فروسرخ گرمایی دریافت میکند.
دوربین طیف رنگی و فروسرخ موج کوتاه این ماهواره در کمتر از ۱۰۰ روز، ۹۵ درصد اراضی ایران را تصویربرداری میکند. همچنین، دوربین با طیف فروسرخ گرمایی با قابلیت تصویربرداری در شب قادر است کل اراضی ایران را در کمتر از ۴۵ روز تصویربرداری کند.
از دیگر مأموریتهای این ماهواره میتوان به آزمون مکانیزم پنلهای خورشیدی بازشونده، آزمون اصلاح مدار با پیشرانش گاز سرد، آزمون عملکرد تعیین موقعیت ماهواره مستقل از GPS مبتنی بر روش موقعیتیابی بومی، آزمون عملکرد مجموعه تولید، تبدیل و توزیع توان در مدار با صفحات خورشیدی بازشونده و بردهای بومی، آزمون ارسال داده تصاویر با نرخ بالا در باند فرکانسی X و سنجش میزان تشعشعات فضایی در مدار با استفاده از محموله اندازهگیری میزان تشعشعات فضایی (دزیمتری) اشاره کرد.
فناوریهای مورد استفاده در ماهواره «پارس۱» شامل لینک ارتباط مخابراتی در باند فرکانسی V/UHF، لینک ارتباط مخابراتی طیف گسترده در باند فرکانسی S، لینک ارتباط مخابراتی در باند فرکانسی X، سنسور تعیین موقعیت GPS، سنسور تعیین موقعیت ODS، سنسور خورشید، سنسور ستاره، سنسور مغناطیسسنج، سنسور ژایروسکوپ، سنسورهای سنجش میزان تشعشعات فضا، لوله حرارتی، تجهیزات سختافزاری و ساختارهای نرمافزاری مدیریت حالتهای مختلف افزونگی و پنلهای خورشیدی است. این فناوریها مبنای فناوریهای مورد نیاز ماهوارههای عملیاتی آینده کشور خواهد بود.
سومین پرتاب بینالمللی با نسخه ارتقاءیافته کوثر
۷ دی سومین پرتاب بینالمللی ایران محقق شد و طی آن ۳ ماهواره «ظفر۲»، «پایا» و نسخه ارتقاءیافته کوثر در مدار لئو قرار گرفتند.
