با وجود تبلیغات گسترده درباره انگاره «تهدید ایران»، هزینه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ هم از نظر قدر مطلق و هم سهم از اقتصاد، از بازیگران کلیدی منطقه کمتر بوده است؛ نکتهای که در ادبیات بازدارندگی به معنای تلاش برای کف بازدارنده و نه رقابت فرسایشی تلقی میشود.
ایران ویو 24- سیاسی
از پایان دهه گذشته تا امروز، هزینههای نظامی در سراسر جهان و بهویژه در خاورمیانه جهش کرده است. برآوردهای تازه نشان میدهد هزینه نظامی جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۲۷۱۸ میلیارد دلار رسیده که جهشی ۹.۴ درصدی نسبت به سال قبل و بالاترین رقم ثبتشده در تاریخ است. سهم هزینه نظامی از تولید ناخالص جهان نیز به ۲.۵ درصد افزایش یافته است. در همین بازه، هزینه نظامی خاورمیانه در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۴۳ میلیارد دلار رسید؛ افزایشی ۱۵ درصدی فقط ظرف یک سال.
این روند، محصول ترکیبی از چند محرک است؛ جنگ غزه و تبعات منطقهای آن، رقابتهای فزاینده قدرتهای میانه در منطقه، تهدیدهای رو به گسترش در دریاهای پیرامونی از دریای سرخ تا خلیج عدن و تنگه هرمز و نهایتا مسابقه فناوریهای نو مانند پهپادها، موشکهای دوربرد و پدافند یکپارچه.
در عرصه دریایی، استمرار نظارت یمن بر حرکت کشتیرانی تجاری در خلیج عدن و دریای سرخ به شکلگیری الگوی جدیدی از نمایش قدرت در خطوط مواصلاتی انجامیده و تضاد منافع نیروهای مختلف را بهطور بیسابقهای افزایش داده است. به موازات آن، اهمیت گلوگاههایی چون تنگه هرمز که نزدیک به یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند، هرچه بیشتر در کانون محاسبات امنیت انرژی قرار گرفته است.
الگوهای تقویت قوای نظامی در دولتهای منطقه
رژیم صهیونیستی-اسرائیل
اسرائیل در سال ۲۰۲۴ جایگاه بیشترین افزایش هزینه نظامی را به خود اختصاص داده است؛ افزایش ۶۵ درصدی و رسیدن به حدود ۴۶.۵ میلیارد دلار. این جهش، یکی از بالاترین رشدهای یکساله از ۱۹۶۷ تاکنون بهحساب میآید و نشان میدهد چگونه جنگ غزه و جبهههای چندگانه پیرامونی، بودجه و ساختار نیرویی رژیم صهیونیستی – اسرائیل را بازتعریف کرده است.
عربستان سعودی
ریاض در کنار ادامه خریدهای راهبردی، نقش خود را از واردکننده به سازنده به سرعت تغییر داده است. هدفگذاری رسمی این است که تا ۲۰۳۰ دستکم ۵۰ درصد هزینه دفاعی در داخل بومیسازی شود؛ سهم بومیسازی از ۴ درصد در ۲۰۱۸ به حدود ۱۹.۳۵ درصد در ۲۰۲4 رسیده است. این چرخش صنعتی، الگوی همکاری با آمریکا و دیگر عرضهکنندگان را نیز از «خرید پلتفرم» به «توسعه تولید و انتقال فناوری» تغییر داده است.
امارات متحده عربی
ابوظبی مسیر ارتقای نیروی هوایی را با قرارداد ۸۰ فروند رافال ادامه میدهد و نخستین جنگندههای رافال در ابتدای ۲۰۲۵ تحویل شد؛ در عین حال وضعیت پرونده اف ۳۵ هنوز نامطمئن است. این ترکیب، کنار شبکه پدافندی چندلایه، توان هوایی امارات را در سالهای پیش رو متحول میکند.
ترکیه
ترکیه، با تکیه بر پایه صنعتی دفاعی رو به رشد، در دو محور حرکت میکند؛ پهپادهای رزمی پیشرفته و جنگنده نسل جدید. پهپاد جت «قزلالما» در اکتبر ۲۰۲۵ نخستین آزمایشهای شلیک و رهگیری هدف را با موفقیت ثبت کرد و گامهای ادغام رادار آرایه فازی فعال را نیز پشت سر گذاشت. همزمان، جنگنده «کاآن» پس از نخستین پرواز در ۲۰۲۴ وارد مسیر صادرات شد و ترکیه قراردادی برای فروش ۴۸ فروند به اندونزی اعلام کرد؛ اتفاقی که نشاندهنده بلوغ صنعتی و اثرگذاری منطقهای این کشور است.
دیگر بازیگران
مصر و قطر نیز مسیر نوسازی نیروی هوایی و دریایی را ادامه دادهاند و کویت و عمان در حوزه جنگنده و پدافند روند تدریجی ارتقا را پی گرفتهاند. این وضعیت، در مجموع، سطح تکنولوژیک میدان رقابت نظامی در خاورمیانه را بالا برده است. برای تصویر کلانتر از توازن نیرویی و روند هزینهها، مرور ارزیابیهای سالانه موسسه مطالعات راهبردی بینالمللی نیز راهگشاست.
تداوم بومیسازی در ایران با وجود فشار تحریمها
در همین منطقهای که هزینهها رو به افزایش است، دادههای مرجع نشان میدهد هزینه نظامی رسمی ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۷.۹ میلیارد دلار بوده و بهصورت واقعی ۱۰ درصد کاهش داشته است؛ در این باره محدودیتهای درآمدی و فشار تحریمها نقش اصلی را داشتهاند. البته برآوردهای داخلی از بودجه ۲۰۲۵ تصویر متفاوتی ارائه میکند و از رشد محسوس اعتبارات دفاعی سخن میگوید، هرچند این ارقام با روششناسیهای مراجع بینالمللی قابل قیاس نیست و محل اختلاف است.
با این زمینه، ایران برای جبران شکاف منابع، بر دو مزیت نسبی تکیه کرده است؛ یکی تولید بومی و کمهزینهتر سامانههای کلیدی و دیگری، طراحی دکترین بازدارندگی نامتقارن.
در حوزه موشکی و پدافندی، رونمایی از نسخه ارتقایافته باور ۳۷۳ با برد و خودکارسازی بیشتر نشان داد زنجیره پدافند بومی در حال گسترش است. در بُعد تهاجمی دقیق، خانواده موشکهای فاتح و خیبرشکن و همچنین پروژههای نوظهور هایپرسونیک در سطح رسانهای و آزمایشگاهی پیگیری شدهاند؛ هرچند پیرامون جزئیات عملکرد عملیاتی، اختلاف نظر کارشناسی وجود دارد.
در عرصه پهپادی، ایران از مزیت مقیاس و تنوع بهره میبرد. نمونههایی مانند مهاجر ۱۰ با برد عملیاتی حدود ۲۰۰۰ کیلومتر و ماندگاری پروازی ۲۴ ساعته، سبد عملیات شناسایی و تهاجمی را تقویت کردهاند. در دریا، معرفی ناو هواپیمابر پهپادی شهید باقری توسط نیروی دریایی سپاه، گواه تمرکز بر حضور دوربرد و پوشش پهپادی در آبهای آزاد است.
چرا تقویت قدرت نظامی برای ایران ضروری است؟
محیط تهدید پویا و نامتقارن است
وقتی همسایگان مستقیم و غیرمستقیم، از ترکیه تا رژیم اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس، در حال جهش فناوری و اضافهکردن ظرفیتهای رزمی هستند، «ایستایی» بهمعنای عقبماندگی بازدارنده است. دادههای جهانی و منطقهای نشان میدهد که روند افزایش هزینهها ادامه پیدا خواهد کرد و فشار بودجهای هم مانع آن نشده است.
تضمین امنیت خطوط حیاتی انرژی و تجارت
تنگه هرمز، خلیج عمان و دریای عرب بهطور مستقیم با رفاه اقتصادی ایران و منطقه گره خوردهاند. تهدیدهای رو به رشد علیه کشتیرانی در دریای سرخ و خلیج عدن و الگوی حملات موشکی و پهپادی علیه شناورها نشان میدهد که بدون قدرت سخت کافی، هزینههای ناامنی میتواند جهش کند. بنابراین تقویت «آگاهی دریایی»، پدافند ساحلی و سامانههای بدونسرنشین دریایی و هوایی برای ایران یک ضرورت اقتصادی و راهبردی است.
کاهش انگیزه مداخلهجویی
هزینهمند کردن گزینه حمله یا فشار نظامی، احتمال وقوع آن را کاهش میدهد. افزایش توان موشکی دقیق، پدافند چندلایه و ظرفیت پهپادی ضربتی، برای طرف مقابل میزانی از «قطعیت پاسخ» ایجاد میکند که بهمرور، منازعه را از میدان نبرد به میز گفتوگو منتقل میسازد. رشد هزینههای اسرائیل و تنزل مشروعیت منطقهای برای اقدامات تهاجمی نیز مؤید این است که بستر بازدارندگی متقابل، گرایش بازیگران عرب به تنشزدایی و میانجیگری را تقویت کرده است.
تقویت چانهزنی در دیپلماسی منطقهای
تجربه تقویت روابطه تهران-ریاض در ۲۰۲۳ و امتداد آن در ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نشان داد که ترکیب قدرت بازدارنده با گفتوگو میتواند روند کاهش تنش را سرعت دهد و امکان همکاری اقتصادی و امنیتی را فراهم کند.
چرا اقتدار نظامی ایران به ثبات و امنیت منطقه کمک میکند؟
باید توجه داشت که رویکرد ایران به تقویت قدرت نظامی، حفظ توان دفاعی است نه برتریجویی تهاجمی چنان که آمریکا و رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای اروپایی به دنبال آن هستند. اما تقویت قدرت نظامی ایران به دلایل زیر میتواند به ثبات و امنیت در منطقه کمک کند؛
الگوی سرمایهگذاری و ترکیب ابزارها
سهم بالای سامانههای دفاع هوایی، موشکهای زمینبهزمین با کارکرد بازدارنده و پهپادهای شناسایی و ضربتی که عمدتا در چارچوب دفاع پیشدستانه یا پاسخ متقابل تعریف میشوند. نمایش ارتقا در باور ۳۷۳ و تأکید بر یکپارچهسازی پدافند، معنایی کاملا دفاعمحور دارد.
هزینه رسمی نسبتا پایین نسبت به رقبا
با وجود تبلیغات گسترده درباره انگاره «تهدید ایران»، هزینه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ هم از نظر قدر مطلق و هم سهم از اقتصاد، از بازیگران کلیدی منطقه کمتر بوده است؛ نکتهای که در ادبیات بازدارندگی به معنای تلاش برای کف بازدارنده و نه رقابت فرسایشی تلقی میشود.
همسویی با ترجیحات ثبات در جهان عرب
طی سال گذشته، بخش قابل توجهی از دولتهای عربی خلیج فارس، ضمن حفظ مناسبات با غرب، صراحتاً نسبت به رفتارهای تهاجمی اسرائیل هشدار داده و بر ضرورت رویکرد سیاسی و کاهش تنش تأکید کردهاند. این فضا نشان میدهد که «ثبات» به کالای عمومی تبدیل شده و بازدارندگی ایران، اگر بهدرستی مدیریت و پیامرسانی شود، به این ترجیح منطقهای کمک میکند نه اینکه در برابر آن قرار گیرد. در همین چارچوب، حضور دوربرد دریایی ایران با تکیه بر پلتفرمهای سبکتر و ارزانتر مثل ناو پهپادبر میتواند ناهمواریهای امنیتی در آبراههای مشترک را کاهش دهد.
